Skip to main content

Full text of "1983 0012 HOBBIT"

See other formats


< nr.2febr. 1983 f 4,50/F 85 







Temperatuuradapter 

A RE TO 
meetmogelijkheid voor 
bescheiden beurs 








De volgende handelaren leveren onderdelen en hebben printfilms: 


Radio Okaphone 

Oude Ebbingestraat 60 
9712 HL GRONINGEN 
(050) 126819 


Radio Soepboer 

Weerd 5 

8911 HL LEEUWARDEN 
(058) 124630 


Terpstra Elektronica 
Grote Breedstraat 12 
9101 KJ DOKKUM 
(05190) 4000 


TV Technische dienst Drachten BV 
Noordkade 83 

9203 CH DRACHTEN 

(05120) 13091 


Radio Baas 
Groningerstraat 73 
9401 JB ASSEN 
(05920) 12563 
Schutstraat 61-63 


Crescendo Elektronica Emmen BV 
Hoofdstraat 5 

7811 EA EMMEN 

(05910) 13580 


E.T.B. Boven 
Hoofdstraat 90/92 
7941 AL MEPPEL 
(05220) 51332 


M Handykit bouwsets 


Van Veen Electronica 
Veenbeslaan 2 

7876 GG VALTHERMOND 
(05996) 1362 


V.d. Sande 
Hengelosestraat 176 
7521 AK ENSCHEDE 
(053) 350396 


Delta Electronics 
Noordweg 32 
8262 BS KAMPEN 


Radiovo Electronics 
Kerkstraat 41 

7442 EB NIJVERDAL 
(05486) 12728 


Fakkert Electronica 

Thomas a Kempisstraat 126 
8022 AC ZWOLLE 

(05200) 32357 


Radio te Kaat 
Jansbuitensingel 2 
6811 AA ARNHEM 
(085) 432445 


Hobby Service Shop 
C. Bosch BV 
Proosdijerveldweg 5 
6713 CK EDE 
(08380) 17211 


Veluwse Elektronika Service 
Fokko Kortlangstraat 140 
3853 KJ ERMELO 

(03410) 12786 


Betrouwbaar, degelijk en voordelig. Voorzien van 
behuizing, Nederlandse gebruiksaanwijzing en garantie. 


Laagfrequent funktie- 
generator HKG-250 
Sinus- en blokgolf tot 
200 KHZ. Met zeer lage 
vervorming. 


198,- 


Absoluut kortsluitvaste 
laagspanningsvoeding 
HKV-230. 

Spanning (0-30V) en 
stroom (0-2A), traploos 
instelbaar. 


259,- 


Ook leverbaar HKV-530 $ 
0-30V en 5A f 398,- 


Hobby-oscilloscoop 
HKS-130 2 MHz. 
Voorzien van identieke X 
en Y versterker, 7 cm 
beeldscherm. 








Technica BV 
v. Welderenstraat 103 
6511 MG NIJMEGEN 
(080) 225210 


Bergsoft Zaltbommel 

Bloemkeshof 80 

Postbus 98, 5300 AB ZALTBOMMEL 
(04180) 4749 


Karsen elektronica service BV 
Herenweg 35-37 

3513 CB UTRECHT 

(030) 311336 


Radiocentrum BV 
Vinkeburgstraat 6 
3512 AB UTRECHT 
(030) 319636 


Elektron 

Laat 38 

1811 EJ ALKMAAR 
(072) 113180 


Muco 

Bilderdijkstraat 124 
1053 KZ AMSTERDAM 
(020) 183781 


Asian electronics 
Papaverhoek 32 

1032 JZ AMSTERDAM 
(020) 327514 


Radio Rotor 
Kinkerstraat 55 

1053 DE AMSTERDAM 
(020) 125759 


R&H 
Derkinderenstraat 98 
1081 VX AMSTERDAM 
(020) 137019 


Televersum 
Simonskerkestraat 11 
1069 HP AMSTERDAM 
(020) 197663 


Valkenberg 

Kinkerstraat 208 

1053 EM AMSTERDAM 
(020) 184022 


Radio Velt 
Huizerweg 50 
1402 AD BUSSUM 
(02159) 17315 


Radio v. Wijngaarden 
Weverstraat 68 

1790 AC DEN BURG (TEXEL) 
(02220) 2695 


Elab Components Supply 
Service 

Wadenzeestr. 80 

1784 VD DEN HELDER 
(02230) 12000 


Fa. Riton Elektronica 
Binnenweg 197 

2101 JJ HEEMSTEDE 
(023) 282573 


Radio Gooiland 
Langestraat 197 

1211 GX HILVERSUM 
(035) 43333 


Zoutman Electronics 
Hoofdstraat 122 

2406 GM ALPHEN A/D RIJN 
(07120) 75858 


Goris Elektronica 
Binnen Watersloot 18a 
2611 BK DELFT 
(015) 130489 


Fa. Stuut en Bruin 
Prinsegracht 34 

2512 GA DEN HAAG 
(070) 604993 


Fa. Kok Electronica 
Nw. Beestenmarkt 20 
2312 CH LEIDEN 
(071) 149345 


DIL-Electronica 

Jan Ligthartstr. 59-61 
3083 AC ROTTERDAM 
(010) 854213 


SCS-elektronica 
Industrieweg 36 

2382 NW ZOETERWOUDE 
(071) 410302 


Rein de Jong BV 

Korte Bosstraat 4 

4611 MA BERGEN OP ZOOM 
(01640) 36028 


H. Dijkhuizen 

Pr. Bernhardstraat 25 
5281 JH BOXTEL 
(04116) 72953 


Ben van Dijk 
Boschmeersingel 119 
5223 HH DEN BOSCH 
(073) 216232 


De Boer Electronica 
Kleine Berg 39-41 
5611 JS EINDHOVEN 
(040) 448827 

(01650) 34892 


Rinie van de Brand Elektronica 
Geldropseweg 57 
5611 SC EINDHOVEN 


Elektron 
Linkensweg 64 
5341 CV OSS 


A.V. 48 uur printservice 
Molenstraat 8 
5421 KG GEMERT 


John Geerts Productions 
Viermunastraat 34 
5421 BW GEMERT 


Nysten Elektronica 

Burg. Lemmensstraat 125a 
6163 JD GELEEN 

(04494) 45547 


De Jong Electronica 
Akerstraat 21 
6411 GW HEERLEN 
(045) 716829 


Rapeco 

St. Nicolaasstraat 48a 
6211 NP MAASTRICHT 
(043) 19021 


Jansen Elektronica 
St. Jozefslaan 1 
6006 JC WEERT 
(04950) 36782 





Amarex. Transistorstraat 1 
3590 - HAMONT 
(011) 445156 


Jego Elektronica 

Pr. Albrechtlaan 52 
B3800 ST. TRUIDEN 
(011) 680089 





Hob-bit 2 / '83 


A Colofon. 
Hobbit 


Maandblad voor 
hobby-elektronica 


Uitgave van: 

Kluwer Technische Tijdschriften BV 
Postbus 23, 7400 GA Deventer 
Tel.: 05700-91911 

Telex 49540 


Redactie: 

H. ten Bosch, hoofdredacteur 

J. Schouten, eindredacteur 

W. van Bussel, ing. J. P. A. van Prooijen 
M. Verstrepen (redactie België) 


Advertenties: 
Hoofd advertentie-exploitatie: L. Havelaar 


advertentie reserveringen 91471 
advertentiemateriaal & klachten 91693 
advertentie bewijsnummers 91478 
advertentie betalingen 91484 


Advertentie-opdrachten worden uitgevoerd overeenkomstig 
onze leveringsvoorwaarden gedeponeerd ter Griffie van de 
Arrondissementsrechtbanken en de Kamers van Koophandel. 


Abonnementen en losse nummers 
Jaarabonnement: f 44,95 (incl. 4% BTW) Nederland 
F 850 (incl. BTW) België 

Buitenland op aanvraag 

Losse nummers: f 4,50 (incl. 4% BTW) Nederland 

F 85 (incl. BTW) België 

Te bestellen via onderstaand telefoonnummer. 


Hob-bit is op abonnementsbasis verkrijgbaar en in Nederland 
bovendien los in de tijdschriftenwinkels en elektronica-onder- 
delenzaken. Een abonnement loopt van januari tot en met 
december en kan elk gewenst moment ingaan. 

Bij opgave in de loop van het kalenderjaar wordt slechts een 
deel van de abonnementsprijs berekend (in België altijd de 
eerstvolgende 12 maanden). 


Betaling 

Nieuwe abonnees ontvangen een stortings-acceptgirokaart. 
Men wordt verzocht voor betaling van het abonnementsgeld 
van deze kaart gebruik te maken. 


Opzegging abonnementen 

Beëindiging van het abonnement kan uitsluitend schriftelijk 
geschieden, uiterlijk 2 maanden vóór het einde van het kalen- 
derjaar, nadien vindt automatisch verlenging plaats. 


Telefoonnummers 
Losse nummers ı opgave abonnementen 05700-91488 
Adreswijzigingen ı betalingen 05700-91463 


Adres België 
Van Putlei 33 - 2000 Antwerpen 
Tel. (3) 2387986 


Hob-bit verschijnt 11x per jaar. 

De in Hob-bit opgenomen schema's en bouwbeschrijvingen 
zijn uitsluitend bestemd voor huishoudelijk en experimenteel 
gebruik — (octrooiwet) 


‘Het auteursrecht t.a.v. de redactionele inhoud van dit tijd- 
schrift wordt voorbehouden. 

Ongeautoriseerde verveelvuldiging en/of openbaarmaking 
van het geheel of gedeelten daarvan op welke wijze ook is 
verboden. © 1983 


‘Het verlenen van toestemming tot publicatie in dit tijdschrift 
houdt in dat de auteur de uitgever, met uitsluiting van ieder 
ander, onherroepelijk machtigt de bij of krachtens de Auteurs- 
wet door derden verschuldigde vergoeding voor kopiëren te 
innen of daartoe in en buiten rechte op te treden en dat de 
auteur er mee instemt dat de uitgever deze volmacht over- 
draagt aan de door auteurs- en uitgeversvertegenwoordigers 
bestuurde Stichting Reprorecht, tot welke overdracht de uit- 
gever zich zijnerzijds verbindt en dat deze Stichting aan de te 
innen gelden een in overeenstemming met haar statuten en 
reglementen bepaalde bestemming geeft.” 


lid NOTU, Nederlandse Organisatie 

van Tijdschrift-Uitgevers 

lid FPPB, Federatie van de Periodieke 

Pers van België. vak 
ISSN 0166-5642 


UIT DE HANDEL... 


Op het omslag van ‘Hob-bits' december- 
nummer wordt een Coca-Colablikje afge- 
beeld, terwijl op pagina 3 en 25 nogmaals 
hetzelfde blikje wordt afgedrukt, gevolgd 
door de tekst: ‘iedereen heeft wel eens 
iets gelezen of gehoord over ontploffende 
frisdrankflessen of -blikjes’. 


De uitgever en de hoofdredacteur van dit 
tijdschrift stellen er prijs op hier uitdrukke- 
lijk te vermelden dat: 

1. ten onrechte voor de afbeeldingen 
gebruik is gemaakt van afbeeldingen, 
merken en handelsnamen, toebeho- 
rende aan The Coca-Cola Company; 


2. zeer ten onrechte de indruk wordt 
gewekt, dat wanneer en waar dan ook, 
ooit een blikje frisdrank zou zijn ont- 
ploft, waarvan geen sprake is. 


De directie en hoofdredacteur van Kluwer 
Technische Tijdschriften B.V. bieden 
langs deze weg ‘Coca-Cola’ excuses aan 
voor de mislukte practical joke. 


Het bewuste decembernummer is, voor 
zover nog mogelijk, uit de handel geno- 
men. 

C. Vervoord — directeur 


H. ten Bosch — hoofdredacteur 





Ultrasone ontvanger 4 
Dimmer voor kaartleeslamp 20 
Temperatuuradapter voor digitale 

multimeter 24 


O 


Texas Instruments TI 99/4A 


Plaatjes tekenen met de printer 10 


De emittervolger 14 


f 25,— voor uw brief 15 





| RECTIFICATIE 


Een goede platenspeler neemt 
goed element in de arm (2) 


ki 
N 


Proest-kakel-fluit en giergenerator 31 


N 


Zin en onzin over oscilloscopen (2) 3 








Hob-bit 2/'83 


Len) 


A Bouwontwerp 


In het voorgaande nummer van 
Hobbit is het bouwontwerp van een 
ultrasone zender beschreven, 
waarmee de hier besproken 
ultrasone ontvanger 
één geheel 

vormt. 


dat bij het even indrukken van 
de zendknop aan de ontvangerzijde 
een transistortrap in geleiding komt. 
Afhankelijk van de toepassing en 
uiteraard persoonlijke smaak kan 
achter deze transistortrap een 
willekeurige schakeling worden 
gekoppeld. 


Evenals dat bij de ultrasone (US) zender 
het geval is, wordt ook bij de US- 
ontvanger gebruik gemaakt van een trans- 
ducer. Deze is van hetzelfde type als die 
van de zender, nl. 25 kHz, en ook de 
ontvangstschakeling is hierop gedimen- 
sioneerd. Daarnaast biedt het schema de 
ruimte om eventueel ook transducers van 
een andere frequentie te gebruiken, waar- 
bij de ombouw van de ontvanger beperkt 
kan blijven tot wijziging van een enkele 
componentwaarde. 


Blokschema 

Het blokschema van de ontvanger zit iets 
ingewikkelder in elkaar dan dat van de 
zender. In fig. 1 komt het US-geluid op de 
US-transducer binnen, die in feite reeds 
een afgestemde kring vormt voor een 
klein frequentiebereik. De US-transducer 
kan dan ook eenvoudigweg worden ver- 
geleken met een afgestemde antenne- 
kring. 

De gevoeligheid van de transducer is het 
grootst als deze redelijk hoogohmig wordt 
belast. Daarom is in fig. 1 gebruik ge- 
maakt van een impedantie-aanpasser. 
Deze wordt gevolgd door een versterker- 
trap, omdat het ingangssignaal van de 
transducer uiterst klein is. De versterker- 
trap stuurt op zijn beurt een phase locked 


impedantie 


aanpasser 





loop, kortweg PLL genoemd. Deze trap 
zorgt voor draaggolfdetectie en houdt op 
de uitgang alleen de modulatie van het 
zendsignaal (1 kHz) over. Dit signaal 
wordt vervolgens geïntegreerd en via een 
buffertrap naar de uitgang gestuurd. Dio- 
de D3 is daarbij opgenomen als optische 
indicatie, zodat u kunt controleren of het 
zendsignaal is ontvangen en gedetec- 
teerd. 


Schakelschema 

In fig. 2 komt het US-geluid op de transdu- 
cer binnen en wordt door transistor T1 
aangepast. Transistor T1 brengt de im- 
pedantie omlaag, terwijl T2 voor een 
relatief hoge versterking zorgt. Via de 
condensator C3 komt het zendsignaal op 
de PLL, die wordt gevormd door IC1. Met 
potmeter P1 wordt IC1 afgeregeld op de 
25 kHz draaggolf. Dit kan experimenteel 


Fig. 2. De US-ontvanger mag tussen 6 en 9 volt worden gevoed en de ruststroomopname maakt 
het mogelijk eventueel vanuit een batterij de voeding te betrekken. 


Us 


transducer 
C2 Ch 
0,27pF |1OnF 


versterker- 
trap 






Hob-bit 2/'83 










A Bouwontwerp 


of door op punt 5 van IC1 de frequentie te 
meten. 

Als een andere transducerfrequentie 
wordt gebruikt, die buiten het regelbereik 
van P1 valt, kan de waarde van condensa- 
tor C5 worden aangepast. Een kleinere 
waarde voor C5 geeft een hogere fre- 
quentiedetectie. 

Punt 8 van IC1 geeft het gedemoduleerde 
signaal van 1 kHz. Veel hogere modula- 
tiefrequenties komen vanwege de compo- 
nentendimensionering niet uit IC1. Het 

1 kHz modulatiesignaal gaat, via C7, naar 
piekgelijkrichter D1 en laadt, via D2 en R7, 
elco C8 in een vrij korte tijd op (ca. 

100 ms). Als C8 redelijk is geladen, komt 
via weerstand R8 transistor T3 in gelei- 
ding en gaat LED D3 branden. Voor 
bistabiele functies (aan/uit) kan bijvoor- 
beeld achter de collector van T3 een 
flipflop worden gehangen, waaraan een 





Fig. 3. Aangezien de printafmetingen minimaal zijn, kan de US-ontvanger gemakkelijk in een kastje 


van geringe afmetingen worden ondergebracht. 


relais is gekoppeld. Dit relais zou bijvoor- 
beeld een lamp aan/uit kunnen schakelen. 
Als de zendknop dan even wordt inge- 
drukt, gaat de lamp aan, terwijl bij het voor 
de tweede keer drukken op de zendknop 
de lamp uitgaat. 


nentenopstelling vindt u terug in fig. 4, 
terwijl fig. 5 een indruk geeft van de 
compleet gemonteerde schakeling. De 
bouw van de schakeling is erg eenvoudig. 
Afregeling zonder meetinstrument (fre- 
quentiemeter, scope) is mogelijk door de 
US-zender en -ontvanger dicht bij elkaar 
op te stellen en in eerste instantie te 
trachten met P1 de ontvanger juist inge- 
steld te krijgen. Daarna kan de afstand 
tussen zender en ontvanger worden ver- 
groot en kan de zendfrequentie nauwkeu- 
rig worden ingesteld door steeds te letten 
op LED D3 van de ontvanger. 


Componentenlijst bijfig. zen 4 


weerstanden: 

R1 = 330 kQ 

R2 = 120 kQ 

R3, R7 = 10kQ 

R4, R6 = 4,7 KQ 

R5,R10=1KQ 

R8 = 47 KO 

R9 = 1 MO 

P1 = 10 kQ, instelpotmeter, liggend 
model, steek 5 x 10 mm 


condensatoren: 
C1=1nF 
C2 = 0,27 uF 


C3, C4, C6 = 10 nF 

C5 =8,2nF 

C7=0,1 uF 

C8 = 1 uF/16V, axiaal 
C9 = 100 uF/16V, axiaal 


halfgeleiders: 

D1, D2 = 1N4148 

D3 = LED 

IC1 = NE/SE567 (signetics) 
T1, T2, T3 = BC547B 


overige componenten: 
1 printje HB 142 

1 ultrasone transducer 

4 printpennen, 1 mm rond 











Afb. 5. De steek voor 
alle condensatoren, m.u.v. 
de elco's, is steeds op 10 mm 
gehouden. Extern heeft het printje slechts 
vier aansluitpunten, waarvan er twee voor de 
transducer bestemd zijn. 


Print 
Fig. 3 geeft de layout op schaal 1:1 en 
gezien vanaf de soldeerzijde. De compo- 







Fig. 4. Bij de montage moet erop worden gelet dat IC1 op de juiste wijze op de print wordt 
bevestigd. De LED (D3) kan eventueel extern worden aangebracht. 


transducer 





Hob-bit 2 /'83 5 


a ne 


Voor de introductie van de Texas Instruments hobbycomputer moeten we 
teruggaan naar juni van het jaar 1979. Toen toonde Tl op een 
consumentenbeurs in Chicago voor het eerst een prototype van de TI99/4 
aan het publiek. Omdat de HF-modulator, nodig voor de koppeling met 
een TV-toestel, niet voldeed aan de stralingsnormen die in de VS gelden, 
was de computer uitgerust met een 32 cm kleurenmonitor van het merk 
Zenith. 

Het duurde echter nog tot juni 1980 voordat de TI99/4 op de Nederlandse 
markt verscheen. Een testverslag werd destijds gepubliceerd in Databus; 
de twee grote nadelen van de computer waren: een slecht toetsenbord en 
een veel te hoge prijs (f 2950,-). 

Maar nu is er dan de TI99/4A, en wat zo’n A-tje allemaal kan doen, leest u 


Test: 
Texas Instruments 


TI99/4A 


Wat een A-tje al niet kan doen... 





y 





Bij het bespreken van de T199/4A moeten 
we ervan uitgaan dat het hier niet zo zeer 
gaat om een personal computer die men, 
eventueel na aanschaf van de vereiste 
uitbreidingen, kan gebruiken voor profes- 
sionele toepassingen zoals het verwerken 
en opslaan van allerlei administratieve 
gegevens, het bijhouden van de boekhou- 
ding of de voorraad in een magazijn, het 
besturen van een proces, enz. 

Natuurlijk is het technisch gezien wel 
mogelijk, maar gezien de geheugencapa- 
citeit, de beeldschermindeling en de uit- 
breidingsmogelijkheden van de TI99/4A is 
deze computer er gewoon minder ge- 
schikt voor dan andere, natuurlijk wel 
duurdere merken. De Tl-computer is echt 
een apparaat voor huishoudelijke en 
educatieve toepassingen, spelletjes, het 
leren programmeren in BASIC, enz. 


De microcomputer en het toetsenbord zijn 
ondergebracht in één behuizing. Rechts 
naast het toetsenbord is plaats voor een 
zgn. programmacassette (een plastic 
doosje met een aantal ROM's waarin een 
kant en klaar programma is opgeslagen). 
Aan de achterzijde van de kast bevinden 
zich aansluitingen voor de koppeling met 
twee cassetterecorders, een HF-modula- 
tor en de voeding. Aan de linkerkant 
bevindt zich een aansluiting voor de 
joy-sticks (vreugdestokken, lolstaven of 
noem maar een betere vertaling). Een 
uitbreidingsconnector is aan de rechterzij- 
de van de kast aangebracht. 





Afb. 1. De voedingscomponenten voor gelijk- 
richten en afvlakken hebben een knus plaatsje 
inde computerkast gevonden. 


De HF-modulator, die de beeldinformatie 
voorziet van een draaggolf zodat een 
normale kleuren- of zwart/wit-TV als 
beeldscherm kan dienen, is onderge- 
bracht in een apart kastje (rechts boven in 
kopfoto). Dat is trouwens ook het geval 
met de voedingstransformator, terwijl de 
voedingscomponenten voor gelijkrichten 
en afvlakken van de voedingsspanning 
wel een plaatsje in de computerkast 
hebben gevonden (het vierkante printje in 
afb. 1). Het voedingskastje stamt waar- 
schijnlijk nog uit de tijd dat de gehele 
voeding er in was ondergebracht, want op 


Hob-bit 2 /'83 


de trafo na is de voedingsprint leeg (afb. 
2). 


Microprocessor 

Op één grote print bevinden zich alle 
microcomputercomponenten, opgebouwd 
rondom de 64-pins TMS9900. Dit is een 
16-bit microprocessor met een minicom- 
puterachtige instructieset. Tot de 69 in- 
structies die mogelijk zijn horen o.a. 
geheugen-naar-geheugen commando's. 
D.w.z. met één instructie is het mogelijk 
om data te verplaatsen van de ene 
geheugenlocatie naar de andere. 

Zeer opvallend bij de TI99/4A is, dat 
slechts een deel van de 16-bit mogelijkhe- 
den en capaciteiten van de TMS9900 
wordt gebruikt. Het geval wil namelijk dat 
alleen het ROM waarin het monitorpro- 
gramma is opgeslagen en het RAM dat 
het monitorprogramma als werkgeheugen 
gebruikt zijn georganiseerd in woorden 
van 16 bit, en wel resp. 4K x 16 bit en 
128K x 16 bit. De rest van het geheugen 
in de TI99/4A heeft een organisatie van 
8-bit brede woorden: 18K x 8 bit ROM 
waarin o.a. de BASIC-interpreter is opge- 
slagen en 16K x 8 bit gebruikers-RAM. 
Deze laatste beide geheugens zijn via een 
16-bit naar 8-bit databusconverter verbon- 
den met de microprocessor, iets wat de 
verwerkingssnelheid natuurlijk niet ten 
goede komt. 

Bij een snelheidsvergelijking met concur- 
renten als TRS-80, Apple Il, Sharp, Acorn 
Atom en VIC-20, eindigde de T199/4A met 
een behoorlijke achterstand op de laatste 
stek. (Bij deze snelheidsvergelijking wer- 
den de Databus-testprogramma's ge- 
bruikt.) 

De ROM-capaciteit kan door middel van 
een ROM-cassette worden uitgebreid met 
30 Kbyte. De RAM-capaciteit kan met een 
module worden uitgebreid tot 32 Kbyte. 


Toetsenbord 

Een belangrijk punt van kritiek bij de 
T199/4 vormde het toetsenbord. De toets- 
jes waren veel te klein, zaten te dicht op 
elkaar, gaven niet de mogelijkheid tot het 
uitvoeren van speciale functies zoals 
cursorbesturing enz. 

Gelukkig kent de TI99/4A deze nadelen 
niet; het apparaat bevat een normaal, 
volwaardig toetsenbord dat goed en ge- 
makkelijk is te bedienen. Een groot aantal 
toetsen, waaronder de gehele bovenste 
rij, kan worden gebruikt voor het geven 
van speciale opdrachten of het intikken 
van bepaalde leestekens door zo'n toets 
tegelijk met de FCTN-toets (FCTN staat 
voor FunCTioN) in te drukken. Het enige 
nadeel is dat de leestekens die op de 
voorzijde van de toetsen zijn aangegeven, 
moeten worden ingetypt door ze samen 
met de FCTN-toets in te drukken in plaats 
van met de SHIFT-toets. Dat is wel even 
wennen. 

Wat betreft de bovenste rij toetsen kan 
ook voor een tweede serie functies wor- 





Afb. 2. Voedingskastje ‘oude stijl’: op de trafo 
na is de voedingsprint leeg… 


den gekozen, door gebruik te maken van 
een combinatie met de CTRL-toets (CTRL 
staat voor ConTRol). Welke functie de 
bovenste rij toetsen hebben is aangege- 
ven op een plastic strip die er kan worden 
uitgeschoven en vervangen door een 
ander. Er worden zeven blanco strips 
bijgeleverd, waar de gebruiker zelf een 
tekst op kan aanbrengen; de functie van 
de bovenste rij kan namelijk in BASIC 
worden geprogrammeerd. 

Met behulp van de ALPHA LOCK toets ten 
slotte kan een keuze worden gemaakt 
tussen grote en kleine letters; in beide 
gevallen gaat het echter om hoofdletters. 


Zoals gezegd kan, dank zij de bijgelever- 
de HF-modulator, een normale kleuren- of 
zwart/wit-TV als beeldscherm dienst 
doen. Tekst en grafische symbolen kun- 
nen worden weergegeven in 16 verschil- 
lende kleuren. De beeldindeling bij de 
weergave van tekst is 24 regels x 28 
karakters. Het oplossend vermogen bij de 
weergave van ‘graphics’ is 192 punten 
(verticaal) x 256 punten (horizontaal). 


BASIC 

Bij het ontwerp van de BASIC-interpreter 
heeft men kosten noch moeite gespaard 
om de communicatie tussen de gebruiker 
en die interpreter zo soepel mogelijk te 
laten verlopen of, om een veel gehoorde 
kreet aan te halen: het systeem is erg 
‘gebruikersvriendelijk’. 

Alle standaard BASIC-statements kunnen 
worden uitgevoerd, terwijl voor de speci- 
fieke mogelijkheden van de TI99/4A een 
aantal extra subroutines in de interpreter 
zijn opgenomen. Deze subroutines wor- 
den in BASIC aangeroepen met het 
commando CALL naam, terwijl de naam 
van de routine tevens een aanduiding is 
voor de uit te voeren functie. Bijvoorbeeld: 
CALL CLEAR wist het gehele scherm. De 
andere subroutines zijn: 


e COLOR, waarmee de voor- en achter- 
grondkleur van elk teken kunnen worden 
gedefinieerd; 

e SCREEN, waarmee de achter- 
grondkleur van het hele scherm kan 
worden aangegeven; 

e CHAR, stelt de gebruiker in staat om 
zelf de vorm van een karakter de definië- 
ren. Elk karakter neemt een 8 x 8 punt- 


matrix in beslag, waarvan men m.b.v. de 
CHAR-routine elk punt kan laten oplichten 
of doven; 

e@ HCHAR en VCHAR, waarmee men een, 
al dan niet zelf gedefinieerd karakter, in 
horizontale of verticale richting kan herha- 
len; 

e SOUND. Met deze subroutine heeft de 
gebruiker de mogelijkheid om de in de 
T199/4A aanwezige geluidsgenerator te 
programmeren. De drie argumenten van 
de SOUND-statement zijn tijdsduur, fre- 
quentie en volume van de te genereren 
toon. Het is mogelijk om tegelijkertijd drie 
verschillende tonen en ruis te laten klin- 
ken; 


e GCHAR, waarmee men kan onderzoe- 
ken welk karakter op een aan te geven 
plaats op het scherm staat; 

e JOYST, waarmee de stand van maxi- 
maal twee joy-sticks kan worden ingele- 
zen. 


Verdere pluspunten van de BASIC-inter- 
preter zijn: 


e mogelijkheid tot het aanbrengen van 
wijzigingen in een programmaregel m.b.v. 
het EDIT-commando; 

e mogelijkheid tot het opnieuw nummeren 
van de programmaregels; 

© variabelenamen tot max. 15 karakters; 
@ volledige file-handling; 

e driedimensionele getal- en stringmatri- 
ces mogelijk; 

e foutaanduidingen worden direct gege- 
ven na het intypen van een programmare- 
gel; 

ə goede foutopsporingsmogelijkheden 
d.m.v. het aangeven van onderbrekings- 
punten in een programma en de aanwe- 
zigheid van een trace-functie waarmee 
men de programma-uitvoering kan vol- 
gen; 

e floating point getalweergave tot op 13 
cijfers nauwkeurig. 


Behalve over de BASIC-interpreter en het 
al eerder genoemde monitorprogramma 
(opgeslagen in de 4K x 16 bit ROM en 
niet voor de gebruiker toegankelijk) be- 
schikt de TI99/4A over nog meer inge- 
bouwde software, nl. een ‘equation calcu- 
lator’. Dit programma neemt 4K x 8 bit 
ROM in beslag en tovert de computer om 
in een rekenmachientje met de mogelijk- 
heden van een programmeerbare zakcal- 
culator. Men kan bijvoorbeeld algebraï- 
sche formules invoeren, gebruik makend 
van variabelen. De computer berekent het 
resultaat van de formule, afhankelijk van 
de waarde die men aan de variabelen 
geeft. 

Ook leverbaar is een extended-BASIC- 
module, met mogelijkheden zoals het 
samenvoegen van meerdere program- 
ma's, ON ERROR GOTO, PRINT USING, 
enz. 


Hob-bit 2 /'83 


7 


iT E 


Uitbreidingsmogelijkheden 

Aan de rechterzijde van de kast bevindt 
zich een 40-polige connector waarop o.a. 
de data- en adresbus is uitgevoerd. De bij 
de TI99/4A horende randapparaten kun- 
nen via deze connector direct, d.w.z. 
zonder verbindingskabel, met de compu- 
ter worden verbonden; ze worden er dus 
gewoon tegenaan geplaatst. Elk randap- 
paraat heeft aan de rechterzijkant eenzelf- 
de connector als de T199/4A (met dezelfde 
aansluitingen), waarin dan een volgend 
randapparaat kan worden geprikt. 

Tot de T1I99/4A-familie horen de volgende 
apparaten: 

e een matrixprinter, die 80 karakters per 
sec kan verwerken. Prijs + f 1.600. 

6 spraaksynthesizer voor 300 woorden, 
uit te breiden met extra spraakmodulen. 
De synthesizer kan, behalve m.b.v. een 
extra programmamodule, ook worden be- 
stuurd vanuit BASIC. Prijs + f 400,- incl. 
BTW. 

è mini floppy disk, een controller met 1, 2 
of 3 loopwerken. Opslagcapaciteit 90Kby- 
te per schijf. Prijs ca. f 2000,—. 


Bovendien is een RS232-interface lever- 
baar, voor het geval men de T199/4A wil 
koppelen met andere merken randappara- 
ten. 


Software 

Alle kant-en-klaar software voor de TI99/ 
4A wordt geleverd in de vorm van 
programmamodulen, cassettes en disket- 
tes. 


De prijzen van de programmamodulen 
variëren van f 89,- tot f 340,—. 


Conclusie 

Hoewel voor de T199/4A enkele professio- 
nele software-pakketten worden aangebo- 
den, lijkt de computer ons toch het meest 
geschikt voor de echte hobbytoepassin- 
gen, mede gezien het toetsenbord en de 
beeldindeling en -weergave die voor pro- 
fessionele toepassingen onvoldoende 
zijn. 


Duidelijke pluspunten van de TI99/4A zijn 
natuurlijk de mogelijkheid tot de weergave 
van kleuren op het beeldscherm, de 
uitgebreide BASIC-interpreter, de zeer 
compacte opbouw en het grote aanbod 
van kant-en-klare software, voornamelijk 
in de vorm van handige programmamodu- 
len. 

Kostte de TI99/4 nog f 2950, voor de 
TI99/4A betaalt men slechts f 998,- (incl. 
BTW) en dat is beslist niet duur! 

Vergelijk deze prijs maar eens met die van 
computers die dezelfde eigenschappen 
en mogelijkheden hebben: kleur, geluid, 
goed toetsenbord, 16 Kbyte RAM, pro- 
grammamodulen, groot software-aanbod 
en goede uitbreidingsmogelijkheden. 


Hans van Prooijen 


Voor hobbyist 
ên vakman... 
de T100 en T0! 


Voor hobbyist èn vakman. Twee nieuwe 
low-cost digitale multimeters van één van 
de bekendste fabrikanten op het gebied 
van digitale multimeters. Met een prijs/ 
prestatieverhouding die zowel hobbyist 
als vakman moét interesseren! 


Diode, Hollantlaan 22, 3526 AM Utrecht, Tel. (030) 884214 





De T100 en T110 
“7 funkties en 29 bereiken 


* 10 ampère bereik in AC èn DC 





‘* aparte diodetestfunktie 
* doormeetzoemer (alleen T110) 


* HLLO powerschakelaar voor direkte 
meting in elektrische of elektronische 
circuits 


* stabiele nauwkeurigheid van 0.25% voor 
de T110 en 0.5% voor de T100 


Alle bereiken worden met één centrale 
draaischakelaar gekozen 


BECKMAN 


Gebruik van hoogwaardige 
komponenten en toepassing van 
doordachte fabrikagemethoden 
garanderen een zorgeloos gebruik 
gedurende vele jaren 


Prijzen: T100 f 253,— excl. BTW 
T110 f 295,— excl. BTW 


Eén jaar volledige garantie 
Nederlandse handleiding 





Vraag voor verkoopadressen 
onze dealerlijst. 


DIODE 





Hob-bit 2 /'83 


Actueel 


Vogel's Engros: nieuwe 
draaispoelmeters 

Bij de firma Vogel's Engros zijn 
aan het bestaande assortiment de 
HANDYKIT klasse 2 draaispoel- 
meters toegevoegd, een nieuwe 
reeks paneelmeters met een opti- 
male prijs/kwaliteitsverhouding. 
De meters hebben een moderne 
vormgeving en zijn uitgerust met 
zware magneetschoenen. De 
schaal is zeer duidelijk afleesbaar 
en heeft een spiegelschaal om 
afleesfouten te voorkomen. De 
meters zijn neutraal uitgevoerd 
d.w.z. er is geen merknaam op de 
schaal afgedrukt, zodat de meters 
universeel kunnen worden toege- 
past. Voor inbouw zijn bovendien 
raampjes leverbaar. De meter 
komt hiermee in plaats van op de 
frontplaat achter de frontplaat te 
liggen, waarbij alleen het schaal- 
gedeelte zichtbaar is. 

De meters zijn leverbaar in drie 
afmetingen en een complete reeks 
waarden: model 2 60 x 46 mm; 
model 3 85 x 65 mm, en model 4 
110 x 83 mm. 


De meters hebben een uitslag van 
90° en zijn voorbedraad voor inter- 
ne verlichting, waarvoor twee in 
serie geschakelde 6 V lampjes 
kunnen worden gemonteerd. 





Inl.: Vogel's Engros BV, Hondsrug- 
laan 93c, 5628 DB Eindhoven, tel. 
(040) 415547. 


Draagbare computer van 
Epson 

De Japanse fabrikant Epson, o.a. 
bekend door zijn low cost printers, 
heeft een draagbare computer, de 
EPSON HX-20, ontwikkeld. Als 
zichzelf respecterende portable 
micro opereert de HX-20 onafhan- 
kelijk van het lichtnet, heeft een 
gering gewicht (1,6 kg) en biedt 
veel mogelijkheden. De hoogte is 
slechts 4,4 cm en het formaat is 
dat van een vel A4 papier, waar- 
door deze lichtgewichtcomputer in 
iedere attachékoffer of aktentas 
past. De HX-20 kan worden ge- 
bruikt als ‘stand alone’ computer, 







elgië: KTT 
an Puya; » edactie ; 
Voor "e! 33, 2000 4, 702-bit, 


Or inlichtingen: (0 570o Pen. 






maar ook als portable terminal. 
Door toepassing van CMOS 
(Complementary Metal Oxide Se- 
miconductor) schakelingen wordt 
een zeer laag energieverbruik ge- 
realiseerd. De nikkelcadmium bat- 
terijen waarop het apparaat werkt, 
hoeven pas na 50 gebruiksuren 
via een stopcontact te worden 
opgeladen. De HX-20 beschikt 
bovendien over een ‘power down’ 
stand, waardoor de stroomvoor- 
ziening van het geheugen blijft 
gehandhaafd als de aan/uitscha- 
kelaar van de computer in de 
uit-stand staat. Zo wordt voorko- 
men dat de programma's in het 
geheugen onbedoeld worden ge- 
wist. 

Het geheugen van de HX-20 be- 
draagt 16 Kb RAM en maximaal 40 
Kb ROM. In het RAM-gedeelte 
kunnen 5 programma's tegelijker- 
tijd worden geladen. De program- 
meertaal is Microsoft Basic, de 
meest gebruikelijke vorm van Ba- 
sic, terwijl het gebruik zelf wordt 
vergemakkelijkt door een uitvoeri- 
ge Nederlandstalige handleiding. 
In het apparaat zijn een miniprinter 
(papierbreedte 58 mm), een LCD 
beeldvenster en een digitale klok 
met kalender ingebouwd. De prin- 
ter heeft een afdruksnelheid van 
42 lijnen per minuut en een capaci- 
teit van 24 tekens per regel of 120 
punten per regel voor grafische 
afbeeldingen. In het beeldvenster 
kunnen 4 regels van elk 20 tekens 
(6 x 8 matrix) tegelijkertijd zicht- 
baar worden gemaakt. Voor grafi- 
sche toepassingen wordt het 
scherm opgebouwd uit 120 x 32 
punten. Het toetsenbord van 68 
toetsen wijkt niet af van dat van 
een standaardschrijfmachine en is 
uitgebreid met 5 programmeerba- 
re functietoetsen. In het toestel is 
daarnaast nog ruimte beschikbaar 
waarin óf een microcassetterecor- 
der óf aanvullende ROM-packs 
kunnen worden ondergebracht. 
Op de HX-20 kan een grote 
verscheidenheid aan randappara- 
tuur worden aangesloten, terwijl 
het geheugen kan worden uitge- 
breid met een expansie-eenheid 
van 16 Kb RAM en 16 Kb ROM. 
Handig is de koppelingsmogelijk- 
heid voor een barcode leespen en 
een _standaardcassetterecorder. 
Een serial interface maakt de 
verbinding mogelijk met een adap- 
ter voor twee floppy disk drives 
met in totaal 4 diskettes en een TV 
of monitor, met zowel zwart/wit- 
als kleurweergave. Het oplossend 
vermogen bij grafische afbeeldin- 
gen bedraag 160 x 120 punten. Er 
is tevens een RS-232 C interface 
aanwezig waarmee een externe 


U 9 1374, 


printer, een ‘hostcomputer' en een 
akoestische koppeling kunnen 


worden aangesloten. Via de 
akoestische koppeling, die even- 
eens wordt gevoed door oplaadba- 
re nikkelcadmium batterijen, kan 
de HX-20 op iedere plek waar een 


telefoontoestel aanwezig is wor- 
den verbonden met een op afstand 
opgestelde computer. 


Inl.: Manudax Nederland BV, Post- 
bus 25, 5473 ZG Heeswijk (NB), 
tel. (04139) 2901. 


BELUIJST HET ! 
KWALITEIT IS NIET DUUR. 


SS 5702 HfI. 1764,-- incl. btw. 


3 JAAR GARANTIE. 
2 GRATIS calibratiebeurten! 


Frequentiebereik DC - 20 MHz. 

2 ingangskanalen. 

Gevoeligheid 1 mV/div. - 10 V/div. 
Tijdbasis 0,1 us/div - 0,2 s/div. 

X-Y bedrijf mogelijk. 

6 inch rechthoekig parallax-vrij scherm. 
TV - frame triggering. 

Variabele sweep. 

Inclusief 2 probes 1:1 / 1:10 





B0N----->€ 


Stuur mij uitgebreide informatie over model SS5702. 


Firma/instelling: 
Adres: 


PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN, MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


KLAASING ELECTRONICS BU. 


BENELUXWEG 27, 4904 SJ OOSTERHOUT, HOLLAND, TEL : 01620 51400, TELEX 54598 








Hob-bit 2 /'83 


A Mierocomputertechniek 


In een der voorgaande nummers (nr. 12/82) is een interface besproken, in de computer aanwezig moet zijn. 

die ervoor zorgt dat de computer via acht datalijnen met de aangesloten Links bovenaan in fig. 1 zien we adres 

printer kan communiceren. Hierdoor ontstaat de mogelijkheid om # 8000. Dit adres bevat acht bits, aange- 

karakters die groter zijn dan 127 naar de printer te sturen. En veel printers nde en neen an 

doen met die karakters speciale dingen, zoals het printen van graphics. plaatsen, horizontaal, geheel links boven- 
aan het beeldscherm. Als alle bits ‘1° 
zouden zijn, dan zou op het beeldscherm 


= een horizontaal streepje van acht witte 
aa es p enen puntjes te zien zijn. De geheugenplaats 
die correspondeert met de rechterboven- 
nn O NA aa, 1S7 BOTE AIS 
we geheel bovenaan een witte streep op 


> het beeldscherm zouden willen hebben, 
mMm A 2 rin g= Y dan zouden de adressen # 8000 … 
# 801F alle # FF (= 255) bevatten, wat 


dus betekent dat alle bits ‘1’ zijn. 


Een printer die voor weinig geld veel Graphics in de computer Graphics in de printer 

mogelijkheden biedt is de, onlangs be- De Acorn Atom heeft een aantal geheu- De printer werkt anders dan de computer. 
schreven, Seikosha GP-250X. Een van genplaatsen, die corresponderen met Dit zien we in fig. 2. De printer werkt in 
die mogelijkheden is het printen van plaatsen op het beeldscherm. Voor graph- feite ‘verticaal’. De kop van de printer kan 
graphics. Met behulp van een hulppro- ic-mode 4 ziet dat eruit zoals in fig. 1 is nl. in één baan acht bits tegelijk weerge- 
gramma moet het dan ook mogelijk zijn getekend. Het geheugenbereik voor ven. Hij print dus steeds acht bits die 

om bijv. de graphics, die in mode 4op het graphics loopt van # 8000 ... # 97FF. Het ‘rechtop’ staan, zoals fig. 2 duidelijk laat 
beeldscherm zichtbaar zijn, naar de prin- zal duidelijk zijn dat, om met graphics in zien. Het bovenste bit is het LSB (Least 
ter toe te sturen. Het hieronder beschre- mode 4 (en dit programma) te kunnen Significant Bit) of minstwaardige bit, het 
ven programma speelt dit klaar. werken, dit geheugen in de vorm van RAM onderste bit is het MSB (Most Significant 


Fig. 1. Het geheugengedeelte dat correspondeert met het beeldscherm in graphic-mode 4. 


s tt 8001 #8002 i #801E 
H 8000 [é ols [2[3[u[s] -b-------- ---{4} -4 eere lL H 801 


H 8020 | 1 F F | H 803F 


H 8040 



































H 8060[ | 





n 8080[_| l H 809F 





t soaof | tt 80BF 





# 80C0 H B0 Ur 














R B0EO| | H BOFF 


H 8100 el H BIF 




















| 
| 
| 
| 
| 
i 


l 
| 
I 
I 
| 
| 
| 
l 


+ 81E0 H BFF 























10 Hob-bit 2 / '83 








Microcomputertechniek 


L 


L 


KAK 


beweging van 
de printerkop 





5 
| 
4 ij 
2 
6| 
S 


Fig. 2. Het principe waarmee de printer 
graphics afbeeldt. 


Bit) of hoogstwaardige bit. Het is duidelijk 
dat er nu een omzetting moet plaatsvin- 
den, van de horizontaal gepositioneerde 
graphics uit fig. 1 naar de verticaal geposi- 
tioneerde graphics uit fig. 2. 


Hoe werkt het? 

Het principe is vrij eenvoudig. Als we naar 
fig. 1 kijken dan zien we dat, omdat de 
printer steeds acht verticale bits wil 
hebben, hij eigenlijk als eerste de bits O 
van resp. de plaatsen # 8000, # 8020, 

# 8040, # 8060, # 8080, # 80A0, 

# 80C0 en # 80E0 moet ontvangen. Als 
hij die heeft gehad moet hij bit 1 van deze 
plaatsen hebben. Dit gaat zo door totdat 
hij bit 7 heeft gehad. Daarna, je begrijpt 
het al, geldt hetzelfde verhaal voor de 
plaatsen # 8001, # 8021, # 8041, 

# 8061, # 8081, # 80A1, # 80C1 en 

# 80E1. Dit gaat zo door totdat we geheel 
rechts van het beeldscherm zijn beland, 
bij bit 7 van # 801F t/m # 80FF. 

We zakken dan naar adres # 8100, 
waarna het verhaal opnieuw begint. Een- 
voudig principe, maar gecompliceerd om 
in een programma te verwerken! Het 
bleek niet mogelijk om dit programma te 
schrijven in BASIC. Deze taal is daarvoor 
te langzaam, omdat de computer heel wat 
moet rekenen voordat hij een byte naar de 
printer kan sturen. Dit zou tientallen 
seconden gaan duren, en je begrijpt dat 
voor iedere horizontale beweging van de 
printerkop 255 van die bytes nodig zijn. 
We zouden het programma dan 's avonds 
moeten starten en 's morgens onze 
graphics van de printer kunnen afhalen… 
We hebben daarom besloten om het 
programma te schrijven in de assembly- 
taal van de 6502 processor, omdat deze 
instructies honderden malen sneller wor- 
den uitgevoerd! 


Data naar de printer 

In het testverslag van de GP-250X heb- 
ben we geschreven, dat het in eerste 
instantie niet mogelijk bleek om de line- 
feed aan te passen. Welnu, dat was 
geheel onze fout. Na contact te hebben 
gehad met Manudax, de importeur van de 





inittaliseer 
printer 


initialiseer 
variabelen 


en 
hulpadressen 


haal 
8 bytes 


stuur naar 
de printer 


geheel rechts 
beland? 


ga naar de 
volgende regel 





gehele 
scherm gehad 
? 





Fig. 8. Stroomdiagram van het programma van 
fig. 5. 


printer en Jos Horsmeier, de schrijver van 
de AXR 1 ‘toolbox’ ROM, is het probleem 
opgelost. Het blijkt namelijk dat de data, 
die we met zgn. ‘PRINT $'’-statements 
naar de printer voeren, eerst door een 
soort ‘zeef’ gaan. Hier wordt gekeken of 
het byte dat wordt weggestuurd 2 of 3 is. 
Dit zijn namelijk de codes waarmee de 
printer wordt aan- en uitgezet. Zouden we 
bijv. het databyte 3 naar de printer willen 
sturen, dan gaat het verhaal mooi niet 
door, want de computer zegt ‘printer uit!’ 
en het is afgelopen. 

Bovendien worden de bytes die we met 
‘PRINT $’ naar de printer sturen niet 
alleen naar de printer gestuurd, maar ook 
naar de monitor van de computer. Als we 
bijv. de code 12 naar de printer willen 
sturen, veegt de computer op hetzelfde 
moment het beeldscherm schoon. Wég 
graphics! 


Nu blijkt in de ROM een routine te zitten, 
die begint op adres # FF08. Deze routine 





geheugen dat 
nodig is voor 
graphic-mode 4 


#8000 


l 
l 


#0 9 


DEHE 


voor grafisch 
printen 


Ht 3700 pm 4 
| 


| Luw eigen 
programma 


| 
| 


| |] 


Fig. 4. Gedeelte van het computergeheugen. 
Het programma dat grafisch printen mogelijk 
maakt, wordt opgeslagen vanaf adres # 3700. 
Letop: ‘boven’ dit programma staat de geas- 
sembleerde machinetaal! U kunt het program- 
ma dat in fig. 5 staat, eventueel nog inkorten 
door middel van spaties en afkortingen. Daar- 
door kunt u de ruimte die dit programma nodig 
heeft, beperken. 


stuurt een code buiten de computer om 
naar de printer. En dat is nu net wat we 
zoeken! Eerst moet echter de inhoud van 
de accu op de stack worden geplaatst, 
omdat deze er in de betreffende routine na 
afloop ook weer wordt áfgehaald. 


Stroomdiagram van het programma 
Een eenvoudig stroomdiagram (of flow- 
chart) van het programma is gegeven in 
fig. 3. Het geeft in zijn allereenvoudigste 
vorm weer wat het programma doet. Stap 
voor stap wordt het scherm in feite 
afgetast, waarna aan het einde van iedere 
‘regel’ (= 255 bytes) een line-feed-carria- 
ge return wordt gegeven waardoor de 
printer naar de volgende regel gaat, na de 
oude regel op het scherm te hebben 
geprint. We gebruiken een aantal hulpa- 
dressen, waar de computer gegevens in 
opslaat die hij zelf nodig heeft. Deze 
adressen zijn: # 80 … # 85 en # 21C … 
# 223. 


Waar staat uw eigen programma? 

Het programma dat het grafisch printen 
mogelijk maakt, staat in een ander geheu- 
gengedeelte dan uw eigen programma, 
dat de graphics op het beeldscherm 
tekent. In fig. 4 zien we een stukje van de 
geheugenkaart van de Atom. Bij een 
volledig van RAM voorziene Atom wordt » 


Hob-bit 2 /'83 


11 


A Mierocomputertechniek 













LIST 
14; PRINTEZ1 ; FORH=E1 TGZ; DIMP-1 heal 
29: K C 1P 1 JSRKEKS: LOAREPE ; JSRKES; LDABZ; ISREKE; RTS sen en 
44: :JSRKKS; LDAE7 1 ; TSRKKS; LDABA ; JSR ‚LEAB2TE ; JSRKEK ES | 
BG RTS 


start hier 





GB BYTE MAAR PRIATER 
PA:KK1 LDARZS: JSRKKE: RTS 
BAL THEFEED 
KZ LDAB1J; JSRKKE; RTS 
ATA HAAR PRINTER 
PHA; JMFRF FAS; RT 



























i STARE 1; STAHSZ; STARS: TAY ; LOAGS ; STAHE 


L 
G 
X 





uw programma 
























PRINTMG; T= THZ901 T 
Dek 1; Hee ASA; 
10 LIHKKE 10; LINKKKO; L THK 
20 PRINTERS Z; END 


146 schrijft graphics 

150% op het beeld- 

166: LONREL ; ANDGL, 4; BEGKKS ; LDAG#SO scherm 

170: 

136: TA ELC; ALCEHZE ; TAN ; BHEKEK 4 

120 … 

2AA i IHC#S2 LOA ; MFE ; BHEKE 4 return 

žič 

220 LDARG; T p 

236 : KK E LDS es TA; LORE; STARE 

24 IMCHS l; LDA . 

EA graphics naar 
230 
270. 

2 HEATH 

238 





Fig. 5. Listing van het hulpprogramma, dat het mogelijk maakt om grafisch te printen. 





Fig. 6. Dit stroomdiagram geeft aan hoe de 
computer door de twee programma's heen 
loopt. 






MULTIMETERS voor 
iedereen betaalbaar ! 


Model M200 : Hfl. 126,-- incl. b.t.w. 


Deze betaalbare multimeters bieden U . 
e Basisnauwkeurigheid : 0,5 O/o. 
e Automatische nul en polariteit. 
e DC spanning : 0,1 mV - 1000 V. 
e AC spanning : 0,1 mV - 750 V. 
e Weerstandsmeting: 0,1 Ohm - 20 MOhm. 
e DC en AC stroom : 0,1 HA - 1 A. 
M400 en M500 : 
e DC en AC stroom : 0,1 uA - 10 A. 
e M500 ook bereikaanduiding in het display. 
e VOLLEDIG BEVEILIGD. 
è 1 JAAR GARANTIE. 
Model M400 : Hfl. 156,-- incl. b.t.w. 
Model M500 : Hfl. 184,-- incl. b.t.w. 


Levering onder rembours (+Hfl. 8,50 rembourskosten) of 
bij vooruitbetaling ( kontant of ondertekende betaalkaart }. 
BON zonder postzegel opsturen naar 

KLAASING ELECTRONICS B.V 


Fig. 7. Enkele voorbeelden van door de printer 
gemaakte plaatjes. 












HO | 
I HI 
















Antwoordnummer 10518 , 4900 WB Oosterhout. 










Stuur mij 
Ik sluit betaling in / wens levering onder rembours *. 


NBE rna rr ENDE UE Do NIE ee rate 
IHS a manc 5 5 9 TN B 6 19 Ñ LIR E R E IH Ts 














Postoode. /Weenplaats: - <é 6 gr 9 Ñ 9 œ 6 K £ X Ñ Ñ A 









*Doorhalen wat niet van toepassing is. 
PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN, MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


KLRASING ELECTRONICS BU. 


BENELUXWEG 27, 4904 SJ OOSTERHOUT, HOLLAND, TEL. 01620-51400, TELEX 54598 

















l iii | 





KN 
d = 












12 Hob-bit 2 / '83 


A Microcomputertechniek 


de geheugenruimte tussen adres # 8000 
en # 9800 gebruikt voor de graphics. 
Daar kunt u dus geen programma’s 
plaatsen. Normaal gesproken schrijft U uw 
programma's in het geheugen dat begint 
op adres # 2900. Op het moment dat u de 
computer aanzet en een programma 
invoert, slaat de computer dat dáár op. 
Hieraan verandert niets. U voert gewoon 
uw programma in, via het toetsenbord of 
via de cassetterecorder. U kunt het 
uittesten, veranderen, op cassette plaat- 
sen, enz. 

Als het goed werkt en u dus de graphics 
die u wenst op het beeldscherm ziet, 
wordt het zaak om die te kunnen uitprin- 
ten. Daartoe heeft u het programma nodig 
dat in fig. 5 staat. 

Dit programma plaatst u in het geheugen- 
gedeelte dat begint op adres # 3700. 
Zoals u in fig. 4 kunt zien, ‘snoept’ u dan 
een stukje geheugenruimte weg aan het 
einde van het voor BASIC gereserveerde 
gedeelte, dat begint op # 2900. U moet er 
dan ook op letten, dat uw eigen program- 
ma niet langer is dan 3,5 KByte. 

Het plaatsen van dit programma doen we 
als volgt. Voor de eerste keer: u voert in: 
218=#37 

Nu wijst de tekstwijzer van de computer 
naar adres # 3700. U voert nu in: 

NEW 

en begint het programma van fig. 5 in te 


typen. Als dat klaar is schrijft u het weg 
naar de cassetterecorder met bijv.: 

SAVE ‘GRAF. PRINT’ 

ledere keer dat u nu grafisch wilt printen, 
zorgt u ervoor dat uw programma gewoon 
in het geheugen staat dat begint op adres 
# 2900. U moet nu het hulpprogramma 
laden van de cassette naar het geheugen, 
dat begint op # 3700. U voert dan in: 

* LOAD “GRAF. PRINT” 3700 
Automatisch plaatst de computer dit hulp- 
programma nu in het juiste geheugenge- 
deelte. 


En nu uitprinten! 

De rest is eigenlijk heel simpel. Het 
hulpprogramma kijkt namelijk zelf wat het 
eerste regelnummer is van uw eigen 
programma. Hij ziet uw eigen programma 
dan als een subroutine, en springt daar- 
heen. Als het scherm is volgeschreven 
door uw programma, keert de computer 
terug naar het hulpprogramma, waar het 
uitprinten wordt gestart. U moet alleen het 
END-statement van uw programma ver- 
vangen door RETURN. Dat is alles! 
Resumerend: 

u laadt uw eigen programma, vervang 
END door RETURN. Als uw programma 
correct werkt laadt u het hulpprogramma 
naar # 3700. U zet de tekstwijzer op 

# 3700 d.m.v: ?718=#37. 

Nu geeft u RUN en de rest gaat vanzelf. 


Als het printen klaar is bent u automatisch 
terug in het geheugengedeelte waarin uw 
eigen programma staat. Figuur 6 geeft 
aan hoe het een en ander in zijn werk 
gaat. 


Even oppassen: 

Voor de goede orde delen we nog even 

mee, dat het bovenstaande alléén goed 

werkt als u het volgende in acht neemt: 

— Het RAM-geheugen van de computer 
moet ‘vol’ zijn. 

— U dient de beschikking te hebben over 
de ‘standaard!’ printerinterface (dit is 
dus de VIA en de overige IC's en 
connectoren). 

— U moet de uitbreidingsinterface hebben 
geplaatst, die is beschreven in Hob-bit 
nr. 12. 

— De printer waar dit programma voor is 
geschreven is de Seikosha GP-250X. 
Andere printers hebben waarschijnlijk 
een andere initialisatieroutine nodig. 

— Als u het artikel uit Hob-bit nr. 5 van 
1982 nog eens naleest, dat het uitbrei- 
den van het geheugen van de Atom 
behandelt, dan zult u in staat zijn om dit 
hulpprogramma op een nog gunstiger 
plaats op te slaan, zodat u het ‘lage’ 
tekstgedeelte geheel vrij houdt voor uw 
eigen programma. 

Veel plezier! 

Paul Smulders 





® 
S EE 
Tel. 03410-129 s) O 


Postgiro 80 60 41 


BC 516 

BC 517 

BC 5468 

BC 5478 

BC 5478 

BC 5488 

BC 5498 

BC 5568 

BC 5578 

BC 5578 

Transistoren BC 5588 

AC 125 10st. 7,50 [BC 5598 
AC 127 10st. 7,50 [BD 140 
AC 128 10st. 7,50 [BO 140 
AC178/188 1Opaar 20,--|80 181 
AC177/188K 10pr 22,50|80 182 
AD 162 10st. 15,--[80 827 
BC 1078 10st. 6,--|8D 827 
BC 1088 10st. 6,--[BD 828 
BC 1098 10st. 6,--|80 828 
BC 141 10st. 9,50|8F 199 
BC 161 10st. 9,50|8F 337 
BC 177 10st. 6,--|BF 494 
BC 238 10st. 3,--[BF 900 
BC 327 10st. 3,--[BFR 91 
BC 328 10st. 3,--[BFR 96 
BC 337 10st. 3,--IBFY 90 


MAANDAGMORGEN EN WOENSDAGMIDDAG GESLOTEN 
POSTORDERS: REMBOURS +8.50 OF NA VOORUITBETALING + 5. — 


op smink 


Smeepoortstraat 23 = 


HARDERWIJK 


HIGH BRIGHTNESS LED 





10st. 6,-- 33mm rood 100st. 25,-- 
10st. 6,-- 
10st. 2,50 
Idet 2’50 brugcellen 
Tp Pan B125 C1500 10st. 15,-- 
10st. 2,50 B 40 C5000 10st. 25,-- 
10st. 2,50 a 
inat 2750 B 80 C5000 10ste 30, 
100st. 22,50 
10st. 2,50|BLX 14 39,-- | 2N3055 3,-- [LM 317 ds 
10st. 2,50| BLY 87A 30,75 | 2N3771 8,50 [Lm 324 2,10 
TOSE: 7,50|B8LY 88A 45,50 | 2N3772 8,50 [LM 339 2,-- 
100st.  65,--|BLY 89A 56,50 | 2N3773 8,50 [MC 1468 4,50 
5st. 17,50|8BLY 90 117,50 MC 1558 3,50 
5st.  19,--[MRF 237 8.56 ISE, 25 36 2) [MM STA 15,-- 
10st. 7,50 |MRF 238 41,- L NE 555 1,15 
100st. 65,--|Tip 318 1,50 | 215642 Taan NE 556 1,95 
10st. 7,50|TIP 328 1,75 | 215643 57,50 |S5668 9 dues 
00st. &5;--|Tip 125 1,25 | CO 4011 10st5,-- |saB0600 10,45 
10st. 3,50 | TIP 127 1,50 | CA 3130 3,75 
10st. 16,--[ TIP 620 10,95 | CA 3140 2,50 SAS 251 5,75 
10st. 6,50| TIP 625 10,95 | CA 3161 6,80 Hall-transistor 
10st 24,-- CA 3162 22,50 
10st. 25,-- CO 4024 1,50 | rga 800 4,-- 
10st. _ 30,--[ 2N2219 0,90 | L 146 5,25 | TBA 810S 3,-- 
10st. 30,-- | 2N2955 3,55 3} L 200 7,-- Í| TBA 81045 4,50 





Hob-bit 2 / '83 


13 








Basisbegrippen 


De emittervolger 


De eenvoudigste transistorschakeling die ons enig inzicht kan geven in 
de elementaire werking, is een emittervolger. De schakeling kent, on- 
danks haar eenvoud, veel toepassingen en is erg eenvoudig te bereke- 
nen. In dit korte artikel zal een stukje theorie worden gekoppeld aan de 


praktijk. 


Figuur 1 geeft een transistorversterker, 
waarvan A de ingang vormt. De punten B 
en C zijn uitgangen. Interessant is in fig. 1 
dat het signaal op B in dit geval net zo 
groot is als op C. Daarbij zijn de signalen 
op deze punten exact in tegenfase (180° 
verschoven). In relatie tot punt A is punt C 
in fase en punt B in tegenfase. 


Punt B wordt beschouwd als een span- 
ningsversterkend punt. Eén en ander 
hangt af van de verhouding van de weer- 
standswaarden van R4 en R3. De span- 
ningsversterking op punt B is ongeveer 
gelijk aan het quotiënt van R4 en R3. 
Daarbij kan worden aangenomen dat tus- 
sen punt A en C geen spanningsverster- 
king plaatsvindt. De spanning op deze 
beide punten is ongeveer even groot. 

Als geen spanningsversterking wordt ge- 
wenst kan weerstand R4 worden wegge- 
laten en vervangen door een galvanische 
kortsluiting. Dan ontstaat de situatie van 
fig. 2. Hierbij is A weer de ingang en B de 
uitgang. Condensator C1 blokkeert gelijk- 
spanningscomponenten. Evenzo blok- 
keert C2 de gelijkspanning op de emitter 
van T1, zodat alleen de wisselspanning 
overblijft. 

Er moet een constant gelijkspanningsni- 
veau aanwezig zijn. Een wisselspanning 
wordt nl. positief en negatief. Aangezien 


Fig. 1. Bij deze transistorversterker staan de 
signalen tussen A en C in fase en tussen A en B 
in tegenfase. 


+Up (< 45V) 


RI 





we in fig. 2 maar met één voedingsspan- 
ning werken moet er een zogenaamd rust- 
gelijkspanningsniveau aanwezig zijn. 
Vanuit dit rustniveau wordt de stroom ge- 
varieerd en krijgen we over de weerstan- 
den een dalende en stijgende gelijkspan- 
ning. Via een condensator wordt de gelijk- 
spanningscomponent tegengehouden en 
blijft de variërende spanning over, dat is 
dan een wisselspanning geworden. 


Bij een stroomversterker volgens fig. 2 
wordt de meeste werkruimte van de tran- 
sistor gebruikt als de basis ongeveer op 
de halve voedingsspanning komt te lig- 
gen. Dit houdt in dat R1 en R2 een zelfde 
waarde krijgen. De emitterspanning volgt 
de basis (vandaar de naam: emittervol- 
ger) en komt ca. 700 mV lager te liggen. 
Deze 700 mV is te danken aan de zoge- 
naamde basis-emitterjunction van een 
transistor waarover, tijdens geleiding, 
constant zo’n 700 mV staat bij een silicium 
transistor. In principe komt het er bij de 
genoemde instelling op neer dat ook de 
emitter in rust ongeveer op het halve voe- 
dingsniveau ligt. 

Dit houdt dan in dat de emitterspanning 
eenzelfde ‘slag’ heeft vanuit dit punt naar 
de voedingsnul als naar de voedings- 
spanning, m.a.w.: de werkruimte wordt 
optimaal benut. 


Fig. 2. Bijeen emittervolger vindt alleen 
stroomversterking plaats. De spanning op Bis 
zelfs iets kleiner dan op A. 


+Ub(< 30V) 








Berekeningen 

Bij een emittervolger moet er rekening 
mee worden gehouden dat de emitter de 
basis beïnvloedt en omgekeerd de basis 
ook de emitter. 

Het is bekend dat de voedingsaansluit- 
punten voor wisselspanning een kortslui- 
ting vormen. Als we dus de wisselspan- 
ningsweerstand willen uitrekenen moeten 


RI R2 
IMQ MQ 


R3xhfe Ti 
ISKR x600) 


Fig. 3. Voor de basisimpedantie is dit vervan- 
gingsschema op te stellen. Hierbij heeft R3 
een schijnbare weerstandswaarde. 


we de nul en +Ub met elkaar verbonden 
denken. Direct valt dan op dat R1 en R2 
parallel komen te staan. Helaas doet ook 
emitterweerstand R3 op de basis mee. De 
emitterstroom die hierdoor vloeit is echter 
op de basis veel kleiner. Deze factor is 
precies gelijk aan de stroomversterking 
van T1. Bij een BC109C is deze factor 
gemiddeld zo'n 600. Dit houdt in dat de 
door R3 veroorzaakte emitterstroom op 
de basis 600x kleiner is geworden. Anders 
gezegd: R3 heeft op de basis een schijn- 
bare weerstand van 600 x R3. De weer- 
stand op de basis van T1, of liever gezegd 
de impedantie, is zoals fig. 3 laat zien. R1 
en R2 staan parallel. Daaraan is de ver- 
vangingswaarde van R3 gekoppeld. Deze 


Fig. 4. Voor de emitterimpedantie is dit ver- 
vangingsschema op te stellen. 





is vanuit basis gezien 9 MO. De 3 weer- 
standen parallel geven een impedantie 
van 470 KQ. 

Zoals reeds eerder gesteld hebben de ba- 
sisweerstanden ook invloed op de emitter. 
De stroom die ze daar veroorzaken is dan 
ook de stroomversterkingsfactor van T1 
groter dan op de basis. M.a.w. de basis- 
weerstanden zijn op de emitter schijnbaar 
de stroomversterkingsfactor kleiner. Het 
vervangingsschema voor de emitter geeft 
fig. 4. R3 heeft zijn echte waarde en R1 en 
R2 hebben vervangingswaarden. Bij de 
genoemde stroomversterkingsfactor van 
600 worden R1 en R2 op de emitter elk 
1,67 KQ. De gehele parallelschakeling op 
de emitter komt neer op ongeveer 790 0. 





14 


Hob-bit 2 /'83 


4 Basisbegrippen 


Uit de berekeningen is duidelijk gebleken 
wat de stroomversterking van de schake- 
ling uit fig. 2 tot gevolg heeft. De ingangs- 
impedantie is nu 470 kO en die van de 
uitgang 790 0. Als we de impedanties op 
elkaar delen blijkt dit precies gelijk te zijn 
aan de stroomversterkingsfactor. Dat kon 
ook niet anders. De basisstroom van T1 
heeft een emitterstroom tot gevolg. Het 
verband tussen deze twee is de stroom- 
versterkingsfactor van T1. 


Voor berekeningen wordt meestal uitge- 
gaan van R1 en R2. Als bijvoorbeeld een 
ingangsimpedantie van 100 kQ is ge- 
wenst, ligt al vast dat Rí en R2 minstens 
elk 200 kQ moeten zijn en eigenlijk nog 
wat groter, vanwege de invloed van R3. 
Hoe groter de stroomversterkingsfactor 
van de transistor, des te geringer is de 
invloed van R3. Overigens kan de waarde 
van R3 behoorlijk hoog zijn, terwijl toch de 
emitterimpedantie erg laag is. 

Voor het overige is het niet moeilijk de 
componenten in een trap, zoals fig. 2 
geeft, te vinden. Gezien de hoogohmige 
ingang moet voor T1 altijd een ruisarme 
transistor worden genomen. Tenminste: 
als het gaat om voorversterkers. 

De voedingsspanning bepaalt mede de 


+U (< 30V) 


Fig. 5. Deze super-emittervolger heeft een te- 
genkoppeling, die wordt gevormd door tran- 
sistor T2. De vervorming is daardoor laag. 


transistorkeuze en de maximaal toelaat- 
bare ingangsspanning. Deze is altijd klei- 
ner dan de beschikbare voedingsspan- 
ning. 

C1 en C2 worden gekozen afhankelijk van 
de impedanties. Als van de basis van T1 
de impedantie bekend is kan C1 hieraan 
gelijk worden gekozen voor berekening 
van de kantelfrequentie. Hetzelfde geldt 


\ 





voor C2 in relatie met de impedantie op 
punt B. 


Super-emittervolger 

Figuur 5 geeft een schakeling die ook al- 
leen stroom versterkt. 

T1 iste herkennen als emittervolger, con- 
form fig. 2. In de collector van T1 is echter 
een weerstand opgenomen. Daardoor zal 
T1 in principe spanning willen versterken 
op de collector. De spanning over R3 zal 
T2 ‘openen’ zodat hierdoor een stroom 
begint te lopen. Daardoor zal de spanning 
over R4 willen toenemen. Dat is onmoge- 
lijk omdat T1 dan wordt dichtgedrukt. Een 
stijgende spanning op R4 zal T1 dicht- 
drukken zodat de stroom door R3 dan ook 
afneemt en T2 minder stroom trekt. We 
zien dat T2 als het ware T1 tegenkoppelt. 
Tussen A en B vindt alleen stroomverster- 
king plaats en geen spanningsverster- 
king. De tegenkoppeling van T2 heeft een 
gunstig effect. Daardoor ontstaat minder 
vervorming, terwijl toch de uitgangsimpe- 
dantie op B een stuk lager wordt dan 
alleen met T1 het geval was. Als een juiste 
instelling is gemaakt kan, bij de stroom- 
versterking van T1, een bepaalde factor 
voor T2 worden bijgerekend. De basis- 
stroom van T2 komt volledig uit T1. 








Brieven 





f 25,— VOOR UW BRIEF 


‘In Hob-bit nummer 12 van december '82 
staat in de bestukking van het blikje op 
pagina 27 een zetduiveltje. 

Het kan eenvoudig worden opgelost door 
de onderste weerstand R 19 (die er twee 
keer op staat) te vervangen door R 20 en 
in de plaats van de getekende R 20 de 
condensator C 8 (die er trouwens niet op 
stond) te plaatsen. 

Na die wijzigingen te hebben aangebracht 
werkt de schakeling prima. 


Hob-bit lezer 

Frank Tytgat 
Europalaan 9 

8740 Deerlijk — België 


Hob-bit 2 /'83 


Hartelijk dank, Frank! We hadden al 
gehoord van handelaren die de hele print 
opnieuw hadden getekend. Wat gezond 
verstand en inzicht al niet vermag. En bij 



















deze excuses aan al die lezers die we met 
onze verkeerde tekening hebben misleid. 
Het verbeterde schema gaat hierbij. 

De redactie. 











Audio 


BNS met nieuwe basre- 
flexbox 244 


De BNS-lijn, die vrijwel geheel 
bestaat uit akoestische boxtypen, 
is uitgebreid met een kleine, pitti- 
ge basreflexkast, type 244. On- 
danks de betrekkelijk geringe af- 
metingen van 460 x 270 x 260 
mm (h x b x d) kan de BNS 244 
een piekvermogen verdragen van 
100 watt. De continubelastbaar- 
heid bedraagt 70 watt. Het is een 
tweewegsysteem, opgebouwd uit 
een 15 cm basluidspreker met 
speciaal gecoate conus en een 
ferrofluid dometweeter. Aan deze 
speciale, geavanceerde tweeter is 
o.m. de grote belastbaarheid te 
danken. 





Tijdens de introductie, in de fa- 
briek te Bladel (N.B.) konden we 
ons van de goede kwaliteiten van 
deze nieuwe aanwinst (zoals di- 
recteur Frans van den Berghe 
terecht opmerkte) overtuigen. De 
244 geeft een zeer overtuigende 
bas en een mooi, helder hoog, dat 
is de eerste indruk. Maar ook voor 
het overige is het een plezierige 
box om naar te luisteren. De 
gevoeligheid is groot: 92 dB bij 1 
watt op 1 meter. 

Het frequentiebereik ligt tussen 30 
en 22.000 Hz (40 - 20.000 Hz + 3 
dB). Scheidingsfrequentie: 5000 
Hz. 

Wie dat wenst kan de poort van de 
box afdichten. Er ontstaat dan een 
akoestische box met een wat 
minder geprononceerde laag- 
weergave. Ook is het mogelijk de 
opening gedeeltelijk af te dichten 
en er ontstaat dan een aperiodi- 
sche box. Al met al is de laag- 
weergave door deze constructie 
nauwkeurig aan de wensen van 
de luisteraar en de akoestiek van 
de weergeefruimte aan te passen. 
De 244 is op de bekende degelijke 
BNS-wijze (met de fraai afgeronde 
hoeken) uitgevoerd. Het gewicht 
is fors: 9,2 kg. Uitvoering: echt 
hout, noten, eiken of zwart en er 
wordt 5 jaar garantie op gegeven. 
Prijs per stuk: f 398 — 


Inl.: BNS, Broekhovenseweg 
130 G, 5021 LJ Tilburg, tel. (013) 
366470. 





Actueel 


Nieuwe Sennheiser-pro- 
dukten 


Sennheiser is uitgekomen met 
enkele nieuwe, interessante pro- 
dukten, zoals twee dynamische 
solistenmicrofoons, de Studio- 
sound en Profisound. Deze micro- 
foons, de MD 429 en MD 427, zijn 
speciaal bestemd voor solisten en 
musici in het algemeen. Ze zijn 
buitengewoon robuust en in hoge 
mate ongevoelig voor plop- en 
contactgeluiden. Door de super- 
nierkarakteristiek zijn ze voorts 
ongevoelig voor akoestische te- 
rugkoppeling. Ontwikkeld voor het 
ruwe podiumgebruik worden zelfs 
de hoogste geluidsdrukken zon- 
der oversturing verwerkt. De MD 
429 en MD 427 zijn uitgevoerd 
met een 3-polige Cannon-steker. 


Nieuw ook zijn de hoofdtelefoons 
Ministar MS 100, HD 425 en HD 
230. Tussen alle andere super- 
lichtgewicht hoofdtelefoons die 
momenteel op de markt zijn, ken- 
merkt de Ministar MS 100 zich niet 
alleen door een frequentiebereik 
van 20 Hz tot 20 kHz, maar ook 
door een eenvoudige verstelbaar- 
heid van de beugel, een geringe 
aandrukkracht op de oren en 
steekbare aansluitsnoeren welke 
met staaldraad zijn verstevigd. 
Het gewicht bedraagt 40 g. Mee- 
geleverd wordt de universele ste- 
ker PX 1 (6,3 mm klink/dobbel- 
steen-5). Geluidsdrukniveau 100 
dB, vervorming minder dan 1%. 


De HD 425 is een hoogwaardige, 
dynamische hoofdtelefoon vol- 
gens de ‘optimaal open’ construc- 
tie. Door toepassing van zeer 
kleine magneetsystemen worden 
de membranen met hun grote 
oppervlak nog nauwelijks bedekt, 
zodat het oor er gemakkelijk 
‘doorheen’ kan horen. Zachte oor- 
kussens, klikkend verstelbare 
hoofdband, geringe aandruk- 
kracht en gering gewicht zorgen 
voor een hoog draagcomfort. De 
impedantie van 600 ohm maakt 
aansluiting van elk stereo-appa- 
raat mogelijk. De universele ste- 
ker PX 1 wordt meegeleverd. 


De HD 230 is een gesloten stereo- 
hoofdtelefoon met ‘open kwalitei- 
ten’. De toegepaste tweewegsys- 
temen werken zonder een wissel- 
filter, het frequentiebereik loopt 
van 10-30.000 Hz. Dit topmodel 
onder de gesloten hoofdtelefoons 
van Sennheiser is door de fre- 
quentie-omvang van 12 oktaven 
bij uitstek geschikt voor digitale 
geluidsbronnen. De impedantie 
bedraagt 600 ohm. Meegeleverd 
wordt de universele steker PX 1. 


Inl.: Kinotechniek Handel BV, Jan 
van Gentstraat 160, 1171 GP 
Badhoevedorp, tel. (02968) 6355. 


Hoge-snelheidkopieerdeck van Onkyo 








Met de nieuwe TA-W88, een 
twee-cassettedecks-in-één appa- 
raat, maakt Onkyo het de enthou- 
siaste muziekluisteraar mogelijk 
op hoge snelheid muziek te repro- 
duceren, waardoor in 15 minuten 
een kopie van een 30 minuten 
durend programma kan worden 
gemaakt. Op een en hetzelfde 
deck en met behoud van de 
oorspronkelijke geluidskwaliteit. 
Bij het kopiëren wordt de nieuwe 
opname automatisch op het juiste 
niveau opgenomen. 

Door het onderbrengen van twee 


recorders in één behuizing zijn 
nieuwe weergeefmogelijkheden 
ontstaan, zoals automatisch start 
van cassette 2 na afloop van 
cassette 1 en gelijktijdige weerga- 
ve van cassette 1 en 2, waarbij 
beide signalen gemengd worden 
weergegeven. Tijdens het kopië- 
ren kan tevens een microfoonsig- 
naal worden opgenomen. 

De prijs van dit dubbele deck 
bedraagt f 995 —. 

Inl.: Acoustical Handelmaatschap- 
pij BV, Postbus 8, 1243 ZG 
s-Graveland, tel. (035) 61614. 


el 


JAMO met nieuwe hoofdtelefoons 


JAMO, de bekende Deense luid- 
spreker/hoofdtelefoonfabrikant, 
heeft vier nieuwe hoofdtelefoons 
met een zeer gunstige prijs/kwali- 
teitsverhouding geïntroduceerd. 
Er wordt 2 jaar schriftelijke garan- 
tie op gegeven. 


Alle JAMO hoofdtelefoons hebben 
verstelbare hoofdbeugels, zacht- 
leren oorkussens en lange aan- 
sluitkabels. Ze zijn alle laagohmig 
en kunnen op iedere normale 


hifi-versterker, cassettedeck e.d. 
worden aangesloten. 


JHP-3079 


der 
L.T V 


Enkele gegevens van de vier 
nieuwe typen: JHP-3039, freq. 
bereik 25-18.000 Hz, gewicht 350 
g, prijs f 39—, JHP-3059, 25- 
20.000 Hz, 350 g, f 59,- (uitge- 
rust met sterkteregelaar), JHP- 
3069, 20-20.000 Hz, 390 g, f 69,- 
(uitgerust met sterkte- en klankre- 
gelaar), JHP-3079, 20-22.000 Hz, 
430 g, f 79,- (uitgerust met sterk- 
te- en klankregelaar). 


Inl.: Naho BV, Prinsengracht 655, 
1016 HV Amsterdam, tel. (020) 
236806. 













b; 


JHP-3069 ee 


RZ. 








16 


Hob-bit 2 /'83 











bedraagt. Zonder fijnregelmogelijkheid is 
zo’n stroboscoop natuurlijk onzin! Wil men 
het toerental op zeker moment toch 
controleren, dan kan dat ook heel goed 
met een los stroboscoopschijfje van kar- 
ton. Let er dan wel op dat dit wordt verlicht 
door een door het lichtnet gevoede lamp. 
Deze gaat, daar het lichtnet een 50 Hz 
wisselspanningsnet is, 100 keer per se- 
conde aan en uit. De werking van de 
stroboscoop is op dif verschijnsel geba- 
seerd. 


Elke goede platenspeler is tegenwoordig 
uitgerust met een veelal hydraulisch 
werkende armlift, die dikwijls met een 
automatisch opzetsysteem is gecombi- 
neerd. De lift is absoluut noodzakelijk, het 
automatisme niet per se. Een platenspeler 
met dit automatisme is een automatische 
platenspeler. Er bestaat ook een semi- 
automatische versie. Die heeft een auto- 
matische afslag en brengt de arm bij het 
plaateinde naar de armsteun terug, terwijl 
de motor wordt uitgeschakeld. Vrijwel elke 


deel 2 











Een goede platenspeler 





neemt goed element in de arm 





In de voorgaande aflevering hebben 
we ons als een ‘hifi-chirurg’ 
geworpen op de anatomie van de 
platenspeler. Met name het hart van 
dit toch wel wonderlijke apparaat, 
het element, werd a.h.w. onder de 
microscoop ontleed. We verbonden 
er daarnaast wel de conclusie aan 
dat de arm minstens net zo’n 
belangrijke rol speelt, waarbij 
koppeling met zaken als naaldtype 
en soort aandrijfsysteem 
onvermijdelijk naar voren kwam. 
Zoals bij elk apparaat in de hifi- 
wereld dat zichzelf respecteert 

ook hier de ‘randverschijnselen’, de 
voorzieningen, vaak op zeer 
aantrekkelijke wijze verpakt. 


Wat is essentieel? 


Hoe meer bijzondere voorzieningen, hoe 
duurder de platenspeler natuurlijk en 
aangezien de meeste van die exotische 
voorzieningen (zoals bijvoorbeeld ‘RE- 
PEAT’) wel leuk, maar niet echt nodig zijn, 
kan degene die een goedkope maar 
goede platenspeler zoekt die extra's maar 
beter vergeten. 


Wat zijn wél essentiële voorzieningen? Er 
moeten twee snelheden zijn natuurlijk: 
33 en 45 tpm. Een toerentalfijnregeling 
is eigenlijk alleen van belang voor degene 
die met de plaat wil meemusiceren en een 
al of niet verlichte stroboscoop is nuttig 
voor diegene die er zeker van wil zijn dat 
het toerental zuiver 33/3 of 45 tpm 





De investering in een goede platen- 
speler verdient zichzelf altijd terug. 


platenspeler die niet volledig automatisch 
is heeft de semi-automatische voorziening 
en deze is wel erg handig. Met zo'n op 
zich zeer eenvoudige platenspeler is 
allerplezierigst te werken. 


Naaldkracht en dwarskrachtcompensa- 
tie 

Natuurlijk moet de arm een mogelijkheid 
hebben om de naaldkracht in te stellen. 
Dit is bij elke platenspeler het geval. En 
ook is elke moderne arm uitgerust met 
een dwarskrachtcompensatie-instelling 
waarmee de geringe zijdelingse druk die 
tijdens het afspelen op de naald inwerkt 
(vanwege het schuin op de armhartlijn 
geplaatste element) kan worden gecom- 
penseerd. Deze beide instellingen moe- 
ten, aan de hand van de bijgeleverde 
gebruiksaanwijzing, zeer nauwkeurig wor- 
den uitgevoerd. Hierop komen we verder- 
op nader terug. 


Oordeel zelf 
In de voorgaande aflevering zijn al een 


Hob-bit 2/'83 





1 


N 








Audio 





Afb. 1. De snijbeitel volgt een rechte weg, de 
pickuparm volgt een gekromde baan. Er 
ontstaat een zekere fouthoek, die bij goede 
afstelling echter verwaarloosbaar klein is. "^ 


heleboel punten naar voren gekomen die 
bij eventuele aankoop zelf kunnen worden 
beoordeeld, zodat het beslist niet nodig is 
als een slaaf de aanwijzingen van testrap- 
port of consumentengids op te volgen. 
Nog even in het kort: 


*Staar u niet blind op directe aandrijving of 
snaaraandrijving. Goedkoop en goed is 
de snaaraandrijving. Kijk allereerst naar 
arm en element! 

“Controleer de arm. Neem hem tussen 
duim en wijsvinger en trek hem voorzich- 
tig heen en weer en tordeer hem ook heel 
voorzichtig. Voel goed, er mag geen 
enkele lagerspeling worden gevoeld. 

“Ga na met welke naaldkracht er kan 
worden gespeeld. Neem een plaat met 
flinke dynamiekverschillen en vooral ste- 
vige lagetonenpassages. Als deze plaat 
met een naaldkracht van 1 à 1,5 gram 
kan worden afgespeeld is er sprake van 
een uitstekende armconstructie en een 
goed element. Beschouw een naald- 
kracht van 2 gram als het maximum. 

“Controleer of plateau en arm één geheel 
vormen, doordat ze beide onwrikbaar op 
de bovenplaat van de platenspeler zijn 
gemonteerd, of doordat ze beide op een 


Afb. 2. De stroboscoopschijf waarmee de 
gelijkloop van de platenspeler nauwkeurig kan 
worden gecontroleerd. De hier afgebeelde 
schijf is internationaal: hij is alleen voor 33% 
en 45 tpm geschikt, maar ook voor lichtnetfre- 
quenties van 50 en 60 Hz. 


Hin 
WWW 60 33 UD 
STELE 


Ñ 5 g 
RTT 

SN LD In, P 
SS 

Q E 


(TTT OMD) 
BA RH ng hy K 
K 


P S 
Iny K Q 
TN Ne 
ana y 
KOPT eN 
TN Ab» 





subchassis zijn geplaatst. Beweeg (als 
dat mogelijk is) de arm met armzuil of het 
plateau heen en weer. Elk van deze 
bewegingen, hoe klein ook moet door het 
plateau (of de arm met armzuil) worden 
overgenomen. 

“Een subchassisconstructie is in principe 
beter dan een starre opbouw daar er 
minder last van buitenaf komende trillin- 
gen zal worden ondervonden. Bij goede 
opstelling op stevige ondergrond kan een 
star geconstrueerde platenspeler echter 
ook uitstekend voldoen. 

“Controleer het rumble-niveau door de 
naald op een blank gedeelte tussen twee 
muziekstukken in op de draaiende plaat 
te plaatsen en de sterkteregelaar van de 
versterker flink ver open te draaien. Doe 
deze proef met verschillende platen, 
want in de plaat zelf kan ook wel eens 
rumble schuilen. Nog beter is het een of 
andere testplaat met blanke groeven te 
gebruiken. 

“Controleer hoe het met de zweving is 
gesteld door een plaat met lang aange- 
houden tonen, of met pianomuziek, weer 
te geven. Plaats bij dit onderzoek ook 


Afb. 3. Het malletje waarmee het element 
exact kan worden ingesteld. 


e ongeveer 10 cm = 
gat voor 


plateau-as 





het malletje op de 
grammofoonplaat 





een meelopende stofborstel op de plaat. 
Wordt de motor hoorbaar afgeremd? Dat 
mag beslist niet het geval zijn. 

*Als de platenspeler vast ingestelde toe- 
rentallen heeft en niet met een strobo- 
scoop is uitgerust is de snelheid eenvou- 
dig met behulp van een los stroboscoop- 
schijfje te controleren. Elke goede audio- 
of hifi-zaak heeft zo’n schijfje bij de hand. 

*Als u de beschikking heeft over een 
testplaat (wat zeker aan te bevelen is) 
mag de aftasttest zeker niet worden 
vergeten. Hieruit kan worden geconclu- 
deerd hoe het met de volgzaamheid van 
het element, of beter: van de naald is 
gesteld en of de dwarskrachtcompensa- 
tie wel goed is ingesteld. 





Afb. 4. Een goede naald in een schone groef: 
perfecte aftasting en geen ruis als er eens een 
klein vuiltje op de groefbodem ligt. 


De testplaat bevat daartoe een testtoon 
van bijvoorbeeld 315 Hz die met toene- 
mende sterkte is opgenomen, met piek- 
amplituden van 40, 50, 60, tot wel 100 u 
toe. Hoe beter aftastvermogen het ele- 
ment heeft, hoe hogere waarde nog 
onvervormd kan worden weergegeven. 
Schrik echter niet als de vervorming al bij 
50 u intreedt, want dat is voor een 
normaal, goed element wel acceptabel. 
Verhoog, zodra de vervorming hoorbaar 
wordt, de naaldkracht met enkele tienden 
grammen en controleer of het zo beter 
gaat. Luister ook goed naar eventuele 
vervormingsverschillen tussen linker- en 
rechterkanaal: dat duidt op een verkeerd 
ingestelde dwarskrachtcompensatie. Dit 
is een zeer waardevolle test, ook later bij 
gebruik thuis. Aanschaf van zo'n test- 
plaat is dan ook altijd aan te bevelen. 

*Tot slot: een snelle aanloop van het 
plateau is voor de weergavekwaliteit 
natuurlijk niet van wezenlijk belang. Maar 
mocht u zelf belang stellen in dit. aspect 
(bijvoorbeeld voor het gebruik van de 
platenspeler bij bandrecorderwerk), dan 
dient u dit natuurlijk wel even te controle- 
ren. 


De opstelling 

Een zo kritisch instrument als een platen- 
speler moet natuurlijk met zorg worden 
opgesteld, waarbij twee soorten trillingen 
moeten worden geweerd: directe en 
akoestische trillingen. Let op de volgende 
punten: 


*Stel de platenspeler volstrekt waterpas 
op. Niet zo maar op het oog, maar met 
behulp van een waterpasje. Hoe belang- 
rijk dit is blijkt wel uit het feit dat sommige 
platenspelers met een ingebouwde wa- 
terpas zijn uitgerust. Leg een stukje 
karton onder de laagste voet als de 
platenspeler niet met instelbare voeten is 
uitgerust. 

*Plaats de platenspeler (zeker als hij niet 
met een verend subchassis is uitgerust) 
op een stevige, trillingvrije ondergrond. 
Het allermooiste is wel een tegen de 
kamermuur geschroefde console of 
wandmeubel. 

“Zorg ervoor dat de platenspeler niet te 
dicht bij de luidsprekers wordt opgesteld. 
Er kan anders gemakkelijk akoestische 





Hob-bit 2/'83 


RG 





Afb. 5. Dit gebeurt bij naaldslijtage: de naald 
zakt in de groef en sleept over het stof. Ruis is 
het gevolg én nog meer slijtage. 


terugkoppeling op het element ontstaan 
die tot vervorming aanleiding kan geven. 

“Plaats de platenspeler ook niet te dicht in 
de buurt van de versterker, een TV- 
toestel en dergelijke. De daarin aanwezi- 
ge voedingstransformatoren kunnen ge- 
makkelijk brom in het gevoelige element 
induceren. 

“Verbind het snoer van de platenspeler 
(het signaalsnoer dus) met de speciale . 
PHONO-aansluitbussen van de verster- 
ker of de receiver. Gebruik geen ver- 
lengsnoer, want daardoor ontstaan ver- 
liezen. Steek de meestal toegepaste 
einch- of tulppluggen stevig in de aan- 
sluitbussen, want denk eraan: slechte 
contacten veroorzaken brom of verliezen 

“Verbind de aarddraad van de platenspe- 
ler met de GND-aansluiting van de 
versterker. 


De afstelling 
Eenmaal goed opgesteld moet de platen- 
speler ook goed worden afgesteld. 


*Om te beginnen moet het element tot op 
de millimeter nauwkeurig in de element- 
houder (de kop of headshell) zijn gemon- 
teerd. Dit moet nauwkeurig worden ge- 
controleerd. Het betreft drie punten: de 
afspeelhoek van opzij en van voren 
gezien en de overhang. 


“Allereerst de afspeelhoek van opzij ge- 
zien. Die is in orde als de elementhouder 
nauwkeurig parallel loopt aan het pla- 
teau. Als dat niet het geval is moet de 
arm bij de voet iets worden verhoogd of 
verlaagd (zie daartoe de gebruiksaanwij- 
zing). Ook kunnen er bijvoorbeeld af- 
standsplaatjes tussen element en ele- 
menthouder worden gelegd. 

“De afspeelhoek van voren gezien moet 
precies 90° zijn. Dit is gemakkelijk te 
controleren door een zakspiegeltje op het 
plateau te leggen en daar de naald 
voorzichtig op te plaatsen. De naald en 
het spiegelbeeld daarvan moeten, van 
voren gezien, nauwkeurig in elkaars 
verlengde liggen. Als dat niet het geval is 
moet de elementhouder iets worden 
verdraaid. 

*Nu de overhang, dat kleine stukje dat de 
naald over de plateau-as moet steken als 
de arm naar het plaatmidden wordt 
gebracht. Veel platenspelers hebben een 
speciaal merkteken op het plateau (de 
binnenste ring op de plateaumat bijvoor- 
beeld) waarop de overhang exact kan 
worden ingesteld. Het is van belang dit 


Hob-bit 2/'83 


nauwkeurig te controleren! 
Zonder gebruiksaanwijzing kan het ook 
met behulp van het hier getekende 
instelmalletje. Teken dit malletje over en 
zet de naaldpunt op het aangegeven 
instelpunt dat precies 7 cm van de 
plateau-as verwijderd is. Het element 
moet nu nauwkeurig evenwijdig lopen 
met de op het malletje getekende haakse 
dwarslijnen. Als dat niet het geval is 
moeten de bevestigingsschroefjes van 
het element iets worden losgedraaid, 
zodat het element in de sleufgaten van 
de elementhouder iets kan worden ver- 
schoven. Het kan nu nauwkeurig worden 
ingesteld, waarna de bevestigings- 
schroefjes natuurlijk weer moeten wor- 
den vastgedraaid. 
*Nu is de naaldkrachtinstelling aan de 
beurt. 
Zoals we al eerder hebben gezien ligt de 
naaldkracht bij een goed element tussen 
1 en 2 gram. Zie daartoe de bij de 
platenspelers meegeleverde gegevens. 
Verwijder het naaldbeschermingskapje, 
neem de arm van de armsteun en breng 
hem nauwkeurig in balans door het 
contragewicht aan de achterzijde van de 
arm te verdraaien. De arm moet precies 
in horizontale toestand blijven zweven. 
Verdraai nu de naaldkrachtinstelling, die 
tegen het contragewicht zit, tot de 0- 
indicatie met de markeringslijn op de arm 
correspondeert. (Dit is de meest voorko- 


® Sinus, Blok, Driehoek 

e Externe sweepmogelijkheid 
e TTL output 

TG 100 : 1 Hz. tot 100 KHz. 


Hfl. 498,-- incl. btw. 


TG 102 : 0,2 Hz. tot 2 MHz. 


Hfl. 919,-- incl. btw. 


of ondertekende betaalkaart). 






Suur Mij: s.5 X 69 89.5 


*Doorhalen wat niet van toepassing is. 
PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN, MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


54 KLAASING ELECTRONICS BU. 


BENELUXWEG 27, 4904 SJ OOSTERHOUT, HOLLAND, TEL.: 01620 - 51400, TELEX 54598 


GOLFVORM GENERATOREN. 


FUNCTIEGENERATOREN 


Levering onder rembours (+ Hfl. 8,50 rem- 
bourskosten) of bij vooruitbetaling (kontant 


Ik sluit betaling in / wens levering onder rembours *. 


mende constructie.) Verdraai het contra- 
gewicht én de instelring nu gezamenlijk 
naar de gewenste naaldkracht. 

En wat als u de precieze naaldkracht niet 
weet? Stel de naaldkracht dan om te 
beginnen in op 2 gram en geef een stukje 
muziek weer. Probeer vervolgens een 
wat geringere naaldkracht, bijvoorbeeld 
1,75 gram of 1,5 gram. Op het moment 
dat de weergave begint te vervormen is 
de naaldkracht te licht ingesteld. Verhoog 
het gewicht dan weer met 0,2 à 0,3 gram. 
Maak voor deze instelling gebruik van 
een plaat met krachtige muziekpassages 
en stevige baspartijen. Bedenk vooral dat 
een te lage naaldkracht voor de plaat nóg 
verwoestender is dan een te hoge naald- 
kracht! Want de naald gaat dan dansen 
en slaat kleine, onherstelbare putjes in de 
kwetsbare plaat. 

“En nu komt de laatste instelhandeling: de 
dwarskrachtcompensatie. Nu, dat is ge- 
makkelijk, want de platenspeler is met 
een dwarskrachtcompensatie- of anti- 
skating-instelknopje uitgerust dat op de- 
zelfde waarde moet worden ingesteld als 
de naaldkracht. Beide instellingen hou- 
den namelijk verband met elkaar. Zoals 
eerder naar voren gebracht kan de juiste 
instelling van de dwarskrachtcompensa- 
tie ook heel nauwkeurig met behulp van 
een testplaat worden gecontroleerd. 


Wim van Bussel 










PULSGENERATOR 
TG 105 


e 5 Hz- 5 MHz, 

e Pulsbreedte instelling 
e Vrijloop 

e Extern getriggerd 

e TTL output 


Hfl. 486,-- incl. btw. 


BON zonder postzegel opsturen naar: 
KLAASING ELECT RONICS B.V. 
Antwoordnummer 10518, 

4900 WB Oosterhout. 






19 


PA e nn | 





Auto-accessoires zijn in alle soorten 
en maten en niet te.vergeten 
toepassingen in de handel 
verkrijgbaar. Een veel gezochte en 
nergens gevonden accessoire is 
echter een dimmer voor een 
kaartleeslamp in de auto, 

geschikt om te werken op: 
accuspanningen die liggen tussen 
ca 10 Ven 15 V. De hieronder 
beschreven nuttige schakeling zal 
aan de wens van velen 
tegemoetkomen. Het is in feite 

een universele dimmer, die geschikt 
is voor lampen tot een vermogen 
van ca 5 watt. 















Dimmer voor kaartleeslamp 





Blokschema 

Bij het ontwerp van de dimmer is er vanuit 
gegaan dat de regeling redelijk verliesvrij 
moet zijn. M.a.w.: als er wordt gedimd, 
moet het ongebruikte vermogen niet verlo- 
ren gaan aan voorschakelweerstanden. 
De oplossing voor dit probleem vindt u in 
fig. 1. Het hier gegeven blokschema geeft 
het principe van de dimmer weer. Een 
a-stabiele multivibrator (AMV) maakt pul- 
sen zoals fig. 2 laat zien. Daarbij wordt 
een puls verdeeld in een spannings- en 
spanningloos gedeelte. In fig. 2a en 2b 
stelt t2 het spanningloze gedeelte voor. 


Dit gedeelte is bij de AMV uit fig. 1 
constant in tijd. Het spanningvoerende 
gedeelte van de uitgangspulsen van de 
AMV is echter regelbaar; in fig. 2a en 2b is 
dat tijd t1. Het verschil tussen fig. 2a en 2b 
is dat de|spanningvoerende tijd t1 ver- 
schilt. Als we een spanning volgens fig. 2a 
aan een/lamp aanbieden, zal,deze minder 
sterk branden dan het geval is bij de 
aangeboden spanning uit fig. 2b. In de 
praktijk is tijd t2 uit fig. 2a en 2b erg kort 
t.o.v. de\mogelijke spanningvoerende tijd 







| Hob-bit 2 /'83 











A Bouwontwe | 


van de pulsen die de lamp krijgt aangebo- 
den. T.o.v. tijd t2 is t1 wel een factor 50 of 
meer te regelen. Praktisch houdt dit in dat 
de lamp in kwestie is te dimmen vanaf nul 
tot vrijwel de volle maximale lampsterkte. 
lamp Om de schakeling goed te laten werken, is 
het niet mogelijk de AMV direct een lamp 
te laten sturen. Fig. 1 laat zien dat er nog 
een buffer- en een eindtrap nodig zijn. 





Fig. 1. Een a-stabiele multivibrator (AMV) zorgt voor een soort pulsbreedtemodulatie, waardoor het 
dimeffect wordt verkregen. Uiteraard is dit niet helemaal waar en gaat ook de frequentie van het 


signaal mee op en neer. Schakelschema 


Fig. 3 geeft het hele schema voor de 
autodimmer. T1 en T2 vormen de AMV. 
Via R3 en C3 wordt een vaste pulstijd 
opgewekt, terwijl via C2 en R2/P1 een 
variabele pulstijd wordt verkregen. Met P1 
kan dus de spanningvoerende tijd van de 
pulsen worden geregeld, d.w.z. de tijd 
gedurende welke T2 geleidt. In dat geval 
komt, via R5, buffertrap T3 in geleiding. T3 
stuurt op zijn beurt via R6 de eindtrap T4. 
Daarbij zit de lamp (La) in de collectorlei- 
ding van T4. Omdat de lamp als het ware 
pulsbreedte-gemoduleerd signaal krijgt, 
hoeft T4 maar weinig vermogen te verwer- 
ken. T4 schakelt alleen aan en uit en hoeft 
daarom niet extra te worden gekoeld. Om 
+akkupool storingen te vermijden, is de AMV van een 
AE: voedingsfilter voorzien, dat bestaat uit C1 
zekering ) en R7. 


add Lal 

Fig. 4 geeft de 1:1 layout van de print, 
gezien vanaf de soldeerzijde. De compo- 
nentenopstelling geeft fig. 5, terwijl de 
kleurenfoto een beeld van de complete 
print geeft. De bouw van de schakeling is 
BC547B BC547B erg eenvoudig, waarbij u goed moet letten 
op de montage van T4. Fig. 6 laat zien 
waar de aansluitpunten van deze transis- 
tor zitten, gezien vanaf de tekstopdrukzij- 
de. Gemakshalve is potmeter P1 op de 





Fig. 4. De printlayout is tamelijk gering in 
afmetingen, zodat de dimmer gemakkelijk in 
een kleine behuizing is in te bouwen. 


Fig. 5. De externe aansluitpunten bevinden zich 
aan één printzijde (voeding en een lampaan- 
sluiting) en boven transistor T4 (lampaanslui- 
ting). 





Hob-bit 2 /'83 21 











metaalzijde 


Fig. 6. Een BD 135 heeft de collector in het 
midden en de basisaansluiting rechts zitten. 


print gezet, een handigheidje om het 
testen te vereenvoudigen. In de praktijk 
zal deze potmeter extern komen, zodat 
een en ander wel degelijk kan worden 
geregeld. Als de draden naar de potmeter 
in dat geval langer worden dan ca 6 cm, 
moet er afgeschermd stereosnoer worden 
gebruikt, waarbij de afscherming aan de 
massa (nul) komt te liggen. Bij lampen met 
een metalen behuizing die aan massa ligt, 
is het aan te raden deze massazijde van 
de lamp aan de collectorzijde van T4 te 
leggen. Anders zal contact van het metaal 
van de lampbehuizing met de massa van 
de auto kortsluiting veroorzaken. Uiter- 
aard moet de voeding van de schakeling 
lopen via het bestaande zekeringcircuit in 
de auto. De schakeling is bedoeld voor 
auto's met de min-accupool aan massa. 


weerstanden: 

R1,R4=1,2k0 

R2 =10kQ 

R3 = 100 kQ 

R5 = 5,6 kQ 

R6 = 1 KO 

R7 =100 

P1 = 470 KO, potmeter, lineair, 6 mm 
as (zie tekst voor P1 als printpotmeter 
met 5 X 10 mm steek). 


condensatoren: 

C1, C4 = 100 uF/16 V, axiaal 
C2 = 01 uF. 

C3 = 68 nF. 


halfgeleiders: 
T1, T2 = BC547B. 
T3 = BC557B. 

T4 = BD 135-16. 


overige componenten: 

1 printje HB 143. 

1 12 V lamp, maximaal 5 watt. 
3 printpennen, 1 mm rond. 

1 knop voor potmeter P1 

1 kunststof kastje. 

1 enkelpolige schakelaar. 








EEN BITJE FOUT … 





Wiskundehulp 


In Hob-bit 12/82 is in de listing van de 
Wiskundehulp (pag. 13) een storende fout 
geslopen. Hoewel we van Acorn-bezitters 
tot dusver nog geen reactie ontvingen, 
maakte de auteur ons attent op deze 
verschrijving. Het venijn zit 'm in regel- 
nummer 330, die als volgt moet worden 
ingetoetst: 

330a%D=%B*%B-4*%A"%C 


Op deze manier kan dit programmaatje 
toch nog een wezenlijke bijdrage leveren 
tot het gemak van de veelgeplaagde 
scholier... 


Functiegenerator 


Er zijn trouwens wel wat reacties binnen- 
gekomen op ons superbouwontwerp van 
de functiegenerator, en terecht. 

Met name de componentenlijst in Hob-bit 
10/82 is nogal geplaagd door het zetdui- 
veltje. Hoewel het schakelschema van de 
amplitudemodulator op pag. 27 volkomen 
correct is, zult u in de betreffende compo- 
nentenlijst enige afwijkingen kunnen con- 
stateren, die de hobbyist nogal parten 
kunnen spelen. Weerstand R9 heeft, zo- 
als ook het schakelschema laat zien, een 
waarde van 100 kQ i.p.v. de weergegeven 
100 Q. Verder is aan de condensatoren 
C2, C3 en C4 onterecht een waarde van 
8,2 uF toegekend; deze had conform het 
schakelschema 8,2 nF moeten zijn. 
Oplettende bouwers hebben ook R11 in 
de componentenlijst gemist, die uiteraard 
wel in het schema is opgenomen met de 
daarbij behorende waarde van 4,7 KQO. 
Wel, deze fouten zijn op zich alle verklaar- 
baar en toe te schrijven aan het menselij- 
ke — met de nadruk op menselijk — falen. 


Anders ligt het bij het volgende: op de 
printlayout van fig. 4 (nog steeds HB 10/ 
82) zult u tevergeefs zoeken naar de 
verbinding tussen R2 en P9. Het is maar 
een luttele 0,1 mm en, laten we wel 
wezen, in veel gevallen kijk je niet zo 
nauw. Dat moet nl. door de ‘hersens’ van 
de etsmachine zijn gegaan, toen-ie en 
passant vergat deze voor ons wel belang- 
rijke 0,1 mm weg te etsen. En aangezien 
onze lithografische afdeling haarscherpe 
afdrukken produceert, zat u met de 
gebakken peren. Hoewel... degenen die 
normaal gesproken niet zo secuur zijn, 
hebben deze keer natuurlijk wel geluk 
gehad! 


En, last but not least, wippen we even 
over naar Hob-bit 12/82, en wel naar het 
schakelschema van de blokgolfuitgangs- 


trap van onze functiegenerator op pag. 6. 
Vergelijking met fig. 6, de componen- 
tenopstelling, leert ons dat in fig. 4 D1 
(aan de basis van T2) niet is ingetekend 
en deze is, zoals uit de tekst blijkt, 
absoluut noodzakelijk om ervoor te zorgen 
dat T2 niet de vernieling in gaat. Overi- 
gens is D1 wel aanwezig in de componen- 
tenopstelling (fig. 6), terwijl de type-aan- 
duiding in de componentenlijst volkomen 
correct is gedefinieerd. 


OpAmptester 


Een van onze kant onnauwkeurige verge- 
lijking in Hob-bit 11/82 tussen schakel- 
schema en componentenlijst is de oor- 
zaak van het feit dat in het schema, fig. 2 
pag. 33, bij R1 abusievelijk de waarde van 
560 is genoteerd i.p.v. de juiste, nl. 56 KQ. 
Het is maar één lettertje, maar toch … 


Nogmaals: vergissen is menselijk en in 
feite verademend in deze wereld van 
elektronica en chips. Wat natuurlijk niet 
inhoudt dat wij u geen excuus verschul- 
digd zouden zijn. Het toont trouwens 
tevens aan dat Hob-bit leeft bij zijn 
‘publiek’ en dat stemt tot tevredenheid. 
Het moet onder vrienden toch sowieso 
mogelijk blijven kritiek te leveren, daar 
leren we van. Wij op onze beurt beloven 
beterschap! 


De redactie 








22 


Hob-bit 2/'83 


A Lezersbijdragen 


De goedkope transistortest 


Hieronder volgt de beschrijving van 
een goedkoop apparaat dat bij uitstek 
geschikt is om transistors te testen op: 


1. kortsluitingen; 
2. open schakelingen; 
3. relatieve versterking. 


Gebruik 

Voer in de aangegeven volgorde onder- 

staande handelingen uit: 

1. Draai de potentiometer op de minimum- 
waarde. 

2. Schakel de draden van de transistor 
aan (transistorvoetje). 

3. Druk nu op S1. 

4. Draai de potentiometer tot er trillingen 
optreden, waarbij u het volgende in de 
gaten moet houden: 





Ik: trafo 








NPN æ | —= PNP 


ooo 

gv 
— o 
L 





52 


— transistoren met een grote versterking — voor NPN-types moet S2 in de vereiste 
trillen op lagere afstellingen dan typen stand worden gezet; 
met lage versterking; — Onjuist aangesloten transistoren trillen 

— vermogenstransistoren vereisen een niet of vragen een abnormaal hoge 
hogere afstelling met een klein signaal; instelling. 

— transistoren met open schakeling of 
kortsluiting trillen niet; F. Tytgat, Deerlijk (België) 















pagina’s 


l 

l 

l 

l 

l 

l 
A_ Produktwijzer | 
MMA Elektro l ep 
Dus gewoon even bestellen: | 

de bon is ervoor. 1 
Kluwer Technische 
Tijdschriften bv $ zI l 
Postbus 23 SIl 

7400 GA Deventer | e NJ l 
tel.: 05700-91697 





deze branche: van technische 
adviesbureaus tot computer- 
shops, van elektrotechnische 
installatiebedrijven tot gros- 
siers. 


a Produktwijzer 
MA Elektro 

biedt een schat aan gerubri- 
ceerde technische informatie, 


zoals kleurcodetabellen, weer- 
standschema's, PIN-gegevens, 












/ a Elektro 












etc. 
een wegwijzer naar leveranciers 
van duizenden produkten voor a Produktwijzer 
de elektronica en de elektro- mek Elektro 
techniek. 
pr wijst u de weg naar en in micro- 

A _Produktwijzer Gent. TUR, TNO-Project In- 

MMA Elektro dustriële Innovatie, vakbeurzen 







n nog veel meer. 
geeft uitvoerige adresseninfor- ARE NEER 


matie (ca. 6.000) over alle moge- kost f 65,— (incl. 4% BTW en 
lijke bedrijven, instellingen in excl. f 3.75 porto). 



















Stuur mij per omgaande ex A 
Produktwijzer Elektro à f 68.75 Bestelcoupon am 


(incl. 4% BTW en bijdrage portokosten) 


Ik machtig hiertoe Kluwer Technische Tijdschriften bv te Deventer, houder van 
postrekening 861221, om van hieronder vermelde rekening EENMALIG het ver- 
schuldigde bedrag te doen afschrijven 


Groe: II TIII] aag LLT IIIIIJ 


Naam bedrijf 





Adres 
Postcode Plaats 
de 19 


Handtekening van de 
rekeninghouder 


Bon in ongefrankeerde envelop zenden aan Kluwer Technische Tijdschriften bv, 
Antwoordnummer 7, 7400 VB Deventer 








Hob-bit 2 /'83 


23 


4 Bouwontwerp 


Temperatuuradapter 


voor digitale multimeter 





Digitale multimeters zijn tegenwoordig geen peperdure 
meetinstrumenten meer, en worden zelfs met de dag goedkoper. De 
meeste hebben stroom-, spanning- en weerstandsbereiken. Een 
belangrijke meetmogelijkheid zoals temperatuurbereik ontbreekt echter. 
Met een eenvoudige elektronicaschakeling is het mogelijk dit 
temperatuurbereik toe te voegen en wel met een aanwijsnauwkeurigheid 
van enkele procenten. Dit bereik ligt tussen ca —25° en +125°C. De 
adapter geeft een spanning af aan de digitale multimeter, waarbij de 
vergelijking 10 mV per-graad Celsius bedraagt. 


Blokschema 

Het is niet de bedoeling een exact 
aanwijzende digitale temperatuurmeter te 
bouwen. Dat zou betekenen dat u een 
dure elektronicaschakeling moet bouwen 
met als consequentie een aanslag op uw 
portemonnee. Bovendien zou een derge- 
lijke schakeling zonder voldoende meet- 
apparatuur niet gemakkelijk zijn af te 
regelen. Nee, zoals gezegd is onze opzet 





te komen tot een digitaal temperatuurbe- 
reik voor de digitale multimeter (DMM) 
met een nauwkeurigheidsgraad van enke- 
le procenten. Al met al toch een zeer 
bruikbaar compromis. 

Voor het meten van de temperatuur wordt 
een silicium temperatuursensor gebruikt 
van het type KTY 10. Dit is een halfgelei- 
derelement dat redelijk bipolair is en 
waarbij bij wijziging van het temperatuur- 


verloop een weerstandsverandering 
plaatsvindt. Hoe hoger dus de tempera- 
tuur wordt, des te hoger de weerstand. Bij 
25°C heeft de KTY 10 een weerstand van 





Fig. 1. De temperatuuradapter maakt gebruik 
van een silicium sensor R4 voor temperatuur- 
meting. 


ca 2000 ohm en bij nul graden ca 

1650 ohm. 

Fig. 1 geeft het principe van de tempera- 
tuuradapter weer. Een spanningsbron 
zorgt voor een constante voedingsspan- 
ning, die via weerstand R2 naar R4 gaat. 
Daarbij is R4 de KTY 10 temperatuursen- 
sor. 

Tussen R2 en R4 zal een spanning staan 
waarvan de waarde toe- of afneemt met 
de verandering in temperatuur die door R4 
wordt gemeten. Omdat de digitale multi- 
meter bij nul graden ook nul moet aanwij- 
zen, is een zgn. offset nodig, waarmee dit 
kan worden geregeld. De digitale multime- 
ter geeft daardoor zowel positieve (boven 
nul) als negatieve temperaturen (onder 
nul) weer, zodat bij de DMM steeds aan 
de polariteit is te zien of de temperatuur 
positief of negatief is. Als de DMM een 
automatische polariteitomschakeling 
heeft, komt dit uiteraard het bedieningsge- 
mak ten goede, omdat dan de adapter 
altijd op dezelfde manier aangesloten kan 
blijven. Het minteken op de DMM geeft 
dan automatisch temperaturen onder nul 
aan. 


Schakelschema 

Fig. 2 toont u het schakelschema voor de 
adapter, een schema dat de eenvoud 
zelve is. De componenten zijn optimaal 
uitgekristalliseerd, zowel in schematuur 
als in waarde. 

D1 zorgt voor een stabiele voedingsspan- 
ning van het meetcircuit. C1 onderdrukt 
eventuele stoorpulsen en R1 is de voe- 
dingsvoorschakelweerstand. Tussen 8 en 
10 V voedingsspanning moet de waarde 
van R1 470 ohm worden. Boven 10 V 
voedingsspanning tot aan 15 V wordt R1 
680 ohm en boven 15 V voedingsspan- 
ning wordt R1 1 kQ. 

Voor R2 en R3 moeten weerstanden 
worden genomen met maximaal 5% to- 





24 


Hob-bit 2/'83 











otUp (8--20V) 





Fig. 2. Het schakelschema is eenvoudig maar doeltreffend van opzet. 


Fig. 3. De layout is zo klein gehouden dat de 
schakeling gemakkelijk in een klein kunststof- 
kastje past, waarbij nog genoeg plaats voor de 
batterij en de schakelaar overblijft. 


lerantie, terwijl 2%- of 1%-weerstanden 
de nauwkeurigheid en de lineariteit van de 
schakeling vergroten. 

Met instelpotmeter P1 wordt de offsetnul 
ingesteld. Op het +- en —-punt wordt de 
DMM aangesloten, die op een spannings- 
bereik met millivoltgevoeligheid wordt ge- 
zet. De DMM ingangsweerstand moet 
minimaal 200 KO zijn. Als de schakeling 
last heeft van meetfouten, is het verstan- 
dig om over de +- en —-aansluiting van de 
adapter 2 elco's van 100 uF in serie te 


plaatsen. Daarbij wijzen de plusaansluit- 
punten van de elco's naar de aansluitpun- 
ten van de schakeling voor de DMM. Deze 
elco's voorkomen in dat geval dat er brom 
op de meetklemmen naar de DMM komt 
te staan, wat in feite de enige oorzaak 
voor meetfouten zou kunnen zijn. Uiter- 
aard meet de DMM in een gelijkspan- 
ningsbereik. Elke 10 mV is één graad 
Celcius. Bij 100° geeft de meter dus 

+1 volt aan en bij —10°C —100 mV. 

Het afregelen van de schakeling is een- 
voudig. Dit wordt gedaan bij nul graden. 
R4 wordt daarbij met het kunststof huisje 
in smeltend water gedompeld, zonder dat 
de aansluitdraden zelf in het water komen. 
Vervolgens wordt met P1 de DMM op nul 
afgeregeld in een millivoltbereik (gelijk- 
spanning). Hoe beter de kwaliteit van de 
gebruikte weerstanden in de schakeling 
is, des te beter werkt de temperatuuradap- 
ter. 


Print 

Fig. 3 is de weergave van de layout voor 
de schakeling van fig. 2. De schaal is 1:1 
en het aanzicht is van de soldeerzijde. De 
componentenopstelling ziet u in fig. 4, 
terwijl afb. 5 een foto van de complete 
print laat zien. De schakeling is eenvou- 


Fig. 4. Voor de condensatoren C2 en C3 kunnen het beste typen worden gebruikt met een steek 


van 10 mm. 





Hob-bit 2 /'83 


dig, maar doeltreffend en daar gaat het 
uiteindelijk om. Voor P1 moet een liggen- 
de instelpotmeter worden genomen. 

In fig. 4en afb. 5 is de temperatuursensor 
op de print geplaatst. In de praktijk mag dit 
natuurlijk ook extern. In dat geval moet het 
snoer naar de sensor worden afge- 
schermd. De afscherming van de draad 
komt aan de nul (minzijde) van de 
voeding. De voeding zelf mag een batterij 
zijn van bijvoorbeeld 9 V. Een schakelaar 
in serie met de batterij is wel gewenst, 
omdat de schakeling toch minimaal ca 
6 mA trekt. 





Afb. 5. Een printje met enkele onderdelen kan 
een nuttige uitbreiding zijn voor een digitale 
multimeter... 


 Componentenlijst bij fig 


weerstanden: 

R1 = 4700 -1 KO (zie tekst) 

R2, R3 = 3,3 kO/liefst 1% (zie tekst) 
R4 = KTY 10, temperatuursensor 
(Siemens) 

R5, R6 = 1 kQ 

R7 = 2,7 k0 

HB 2,2 kQ 

P1 = 1 KO, instelpotmeter, liggend 
model, steek 5 x 10 mm. 


condensatoren: 

C1 = 100 uF/40 V, axiaal. 
C2C3 =0 1 HE. 

Cx, Cy = 100 uF/40 V (zie tekst). 


halfgeleider: 
D1 = 5,6 V250...400 mW, zenerdiode. 


overige componenten: 
1 printje HB 145. 
4 printpennen, 1 mm rond. 





25 







BECKMAN 


DE BOER 


Meuse bouwpakketten: NIEUW BOUWPAKKETTEN 


83008 Inschakelvertraging en DC-beveiliging, 
Een beveiligingsschakeling voor de DIE IET S TE MAKEN 
Crescendo eindversterker, waarmede in- 


schakelverschijnselen worden voorkomen HEBBEN MET METEN 


en waarmee Uw dure luidsprekers effek- 


tief worden beschermd. EN TESTEN... TET 
e 
















Print, komponeneten en relais. ....... f 58,40 

83006 Milli-ohm-meter. 
Een eenvoudig te bouwen ohm-meter voor METEN, TESTEN 
heti bereik van 50. ohm tot os ohm me een 9453 Funktiegenerator (+ kast) 139,00 
nauwkeurigheid van ca. 121: 9360 _ Piekmeter 20.80 
Bouwpakket dient gebruikt te worden sa- 9817-1+2 LED- itsturina ‘met UAA180 59°80 
men met een multimeter en kost....... f 39,95 t HUGS DIG USE ' 


81141 Storage scocp 
81159 HF testgenerator 
81151 Verbindingstester 
81156 DFM + DYM 
81195-1 Displayprint voor 81156. hoort erbij 
p 81515 Luidspreker piek indikator 
en 81541 Kristal stemvork 
i 81567 Vochtsensor 


146,35 
45,80 
23,70 

199,95 


























f 
7 
f 
f 
7 
f 
f 
i 
f 13,20 
f 43,95 
f 47,25 
81577 Ingangsbuffer voor Logic Analyser f 66,70 
81094-2 Logic analyser ingangsprint L 33,20 
f 
f 
f 
i 
f 
f 
i 
f 
f 
7 





81094-1 Logic analyser basisprint 209,25 
81094-3 Logic analyser geheugenprint 56,35 
81094-4 Logic analyser cursorprint 21,00 
81094-5 Logic analyser uitlezing 19,95 
80089-3 Logic analyser voeding (+tr) 83,30 
81173 Termobarometer 154,50 
83002 3 Ampere computervoeding. 81171 Omwentelingenteller 193,30 


VOOR HOBBYIST EN VAKMAN......DE T100 en T110!; 


Voor hobbyist en vakman, Twee nieuwe goedkope 
digitale multimeters van één van de bekenste 
fabrikanten op het gebied van digitale multi- 
meters. Met een prijs/prestatieverhouding die 
zowel hobbyist als vakman moet. interesseren! 














Een vrijwel niet stuk te krijgen voeding ar00 nme Wienen D T100 en de T110: 
voor 5 volt en 3 Ampere. Intern bevei- -meter » N j e 
ligd tegen te grote warmte-ontwikkel ing 82015 LED-meter 3 36,95 7 funkties en 29 bereiken 
en een te hoge uitgangsstroom. Ideaal te S Rea er ni mee = 10 ampere bereik in AC en in DC 
gebruiken indien Uw personal computer uit- =frekwentiemeter (+kas n 
gebreid wordt, want dan schiet de aanwe- 82040 Kapaciteitsconvertor voor 82026 f 57,20 = aparte diodetestfunktie 
zige voeding meestal te kort, Pakket bevat S 150 MHz ee (+kast) j Zn = doormeetzoemer (Alleen in de T110) 
trafo en. koel ple aenceninmd 1400 82000 Eeen (voor 2114 RAM”s) f 33,30 Hi-Lo powerschakelaar voor direkte metingen 
82190 Video-audio modulator. s 4 in elektronische of elektrische cricuits 
82092 Kontakttester f 29,50 
Hiermede kunnen video-hobbyisten het door 82116 Toerenteller voor modelvliegtui 
r 1 e gtuigen f 56,45 Stabiele nauwkeurigheid van 0,25% voor de 
hun computer geleverde RGB signaal in een 82577 Fasevolgordemeter (+kast) f 52,30 7110 en 0,5% voor YD T100. 
door “hen:zelf ‘te: kiezen vorm via de TV 82142-1 Lichtmeter voor doka-uP f 42,05 A 
weergeven. Tevens kan een geluidssignaal 82142-2 Temperatuurmeter voor doka-uP F 39,95 Alle bereiken worden door een centrale draai- 
meegenomen worden. Aan de uitgang is een 82142-3 Procestimer voor doka-uP f 32,85 schakelaar gekozen. 
video-signaal Ee ohm) én een gemo- 82156 LCD termometer (+kast) f 126,40 
duleerd (VHF) sigfdal aanwezig. De VAM 82175 Low power termometer prijs nog niet bek Gebruik van hoogwaardige. komponenten en toepassing 
(video-audio modulator) is geschikt voor 82167 Gitaarstemmer f 139,00 van doordachte fabrikagemethoden garanderen een 
PAL ontvangers (dus geschikt in Neder- HB 4 _ Spanningsmeetpen f 58,65 zorgeloos gebruik gedurende vele jaren. 
land) Met kristal kost het pakket....f 99,00 HB 7 _Reactietijdmeter f 65,50 Prijzen: T100. „f 299,00 
82160 Sprekende dobbelsteen. HB 8 Effectieve spanningsbewaker f 12,45 WAO ee sram paret „…f 349,00 
Een elektronische dobbelsteen, die werkt HB 16 Vensterindikator f 21,60 Ee Teds 
met het IC TMS 5100 (spaech-processor) HB 23 Gasmeter f 94.70 n jaar volledige garantie. Nederlandse ge- 
van Texas. Hij vertelt zelf welk geta HB 18 Elektronische multimeter f 119,00 bruiksaanwijzing. 
vrouwe Fortuna voor de gelukkige speler HB 24 Eenvoudige frekwentieteller f 15,75 EN 
bedacht heeft, Kompleet met speakertje HB 35 Geleidetester f 23,90 a E C K M A N 
en netvoeding kost ie................f 149,00 HB 66 Eenvoudige logic-tester f 15,80 Π
HB 72 100 Watt power meter f 99,00 
HB 141 ST zender. ens doci ditsterend HB 25 Universele comparator f 19,80 
9 Owens, CO NEA LE KEN HB 35 Universele spanningsindikator f 19,95 
werkende zender waarmee, samen met de ont- HB 109 L.F. pulsbak f 27.50 PA 
E Ot elden. HB 116 Eenvoudige kapaciteitsmeter f 46,50 BOUWPAKKET TEN DIE iets 
E S 9 HB 126 Milli-ohn meter j f 71,30 
Kor- penger: houpa Kes Volgt binnenkort) n. HB 125 LED'uitsturingsbalk f 49,20 MET COMPUTERS TE MAKEN 
ON MEL POLKEE ronan U HB 122 Optisch/akoestische vloeistofbew. f 21,55 HEBBEN 
HB 140 Lab-veiligheid. HB 130 Funktiegenerator hoofdprint f 99,75 COMPUTER ALGEMEEN 


HB 131 Funktiegenerator amplitudemodulatorf 25,35 






















Lichtnetspanning 15 levensgevaarlijk. i 9885 4-K RAM k 

: n HB 132 Funktiegenerator uit terkerf 43, aart f 399,00 
We dienen er daarom Wiget S HB 137 Overeen TA E S S S 9905 Cassette interface f 69,00 
mee om te springen. Ook in de hobbysfeer HB 133 De blokgolfuitgangstrap f 48.20 9906 Voeding voor uP-systeem (+tr) f 119,00 
wordt veel via het lichtnet gewerkt d HB 136 Handige meterautomaat f 59,95 9965 ASCII keyboard nl 
en daarom is het gemakkelijk en verstandig s 9966 Elekterminal f 339,00 
een dubbelpolige lichtnetschakelaar te AA Y 2 ° 9967 VHF/UHF modulator f 27,10 
laden, die we in gaai van nood, bliksem- NBIEDING S 79075 Basic-microcomputer f 245,00 
snel kunnen uitschakelen, GE, TO 79101 Interf: - 1 
Pakket met trafo en relais kost...... f 39,95 FuUNKTÍIE NERA E 80024 Verlengde Capra e eN À S 

2 x 240 Watt eindversterker van Hobbit. HB 130- 13I- 132 - 133 1 ms 50030 SER Etomite E 73075 ) f 139,00 

Een eindversterker die zeer geschikt is Nu 99 A + Epromkaar xci. mem.) f 179,00 
voor een grote zaal en dus door bv. de voor slecuTS s 82017 Dynamische RAM-kaart f 159,00 

S v ae aN daard Ù s k és lL 79073 Speelcomputer hoofdpr + keyboard f 999,00 
muziekmakende electronici zeer gewaardeer: E yboar 
zal worden! Je hebt voor een beetje EN GRATIS AST TYPE 79073-1 Voeding speelcomputer (+ TQ) f 60,35 
zaal vlug 300 Watt nodig, Deze 2 x 240 80530 „PROM programmer f 97,70 
Watter is dus zeer geschikt voor het grote 81170-1 Tijdsein processor f 326,80 


kontinue vermogen. Enkele bijzonderheden: 81170-2 Displayprint hiervoor (hoort bij 81170-1) 






Per kanaal: 240 Watt sinus in 4 ohm 81143 Uitbreiding speelcomputer f 403,75 

170 Watt sinus in 8 ohm 82090 RAM tester f 33,10 

Vervorming ca. 0,01% 82093 Mini - Epromkaart f 4665 

Frekw. bereik 15 - 50000Hz 82105 Z-80 CPU kaart (met lege Eprom) f 189,00 

Ing. gev. 500mv 82543 1E89 Geleuidsgenerator f 41,75 
De versterkermodules zijn reeds gebouwd, 81170-1 Dokacomputer hoofdprint f 318,75 
getest en afgeregeld en voorzien van een 82141-1 Doka-uP toetsenbordprint f 129 
koelprofiel. Het bouwen van deze versterker 82141-2 Doka-uP interfaceprint f 37,10 
is zelfs voor een leek mogelijk. 82141-3 Doka-uP displayprint f 70.20 
Op de modules wordt twee jaar garantie 82558-1 Speelcomputer dekoderprint f 51,40 
gegeven. Het bouwpakket bevat beide eind- 82558-2 Speelcomputer EPROM insteekpr. f 21,40 
modules, een dubbele voeding met twee ring- 82019 Pseudo ROM (ex 6116) f 39,40 
kerntrafo“s en alle verder benodigde onder- 82034 Sprekende kaart f 450,00 
delen uitgezonderd de kast. Dus alle 82068 Interface voor 82034 f 49,35 
















chassisdelen, schakelaars, lichtnetindi- 
kator, schroeven, moeren, afwrijfsymbolen, 
beschermlak, draad en kabel worden mee- 
geleverd. De prijs is in vergelijking 

met kant-en-klare apparatuur een lachertje 
Het; pakket. ROSE. orn: we ormrerrnecnwermerideregren f 999,00 
Een geschikte kast is bv. ons model 

66. De prijs hiervan is... 
Ook zeer geschikt is de zware eurokast 

met handvaten en binnenchassis, model 

Benelux 420, Deze prf. kast kost... f 114,05 










de boer 
elektronika 


POSTORDERS EINDHOVEN 040-448229 
KLEINE BERG 39-41, 5611 JS EINDHOVEN 040-448827 
ZUID KONINGINNEWAL 58, 5701 NT HELMOND 04920-35288 
VOORSTRAAT 431, 3311 CT DORDRECHT 078-148757 
CITADELLAAN 39, 5212 VA s HERTOGENBOSCH 073-137580 








p= OM FN MEE TE 
L SPELEN osso. 









DE FORMANT Muziek- 
SYNTHESIZER ÎS AL ZEER 
BEKEND. WE LEVEREN M 





Onze onderdelenpakketten bevatten alle onderdelen 
zoals in de bladen Elektuur en Hobbit gepubliceer- 
de onderdelenlijsten, uitgebreid met IC voeten, 
printpennen en contrapennen, montagedraad en sol- 
deertin en eventuele verdere benodigdheden zoals 
schroeven en moeren, koelmateriaal, zekeringhou- 
ders, netsnoeren etc. Niet in het pakket aanwezig 
zijn dus kasten, knoppen, afstandsbusjes e.d., 
daar ieders smaak verschillend is. Natuurlijk 
hebben wij een ruime keuze in allerlei toebehoren. 
Raadpleeg hiervoor een van onze winkels, of vraag 
informatie bij de postorderafdeling. 

In geval van niet of moeilijk leverbaar zijn 

van bepaalde onderdelen zorgen wij voor een ge- 





lijkwaardige of betere vervanger. 





NOG STEEDS ? DE UiT- 
GEBREÏDE VERSIE 
199g= 


KOST NO& STEEDS o 
(ziE PRKLETTEN NET GEU M) 


MUZIEK, DISCO, EFFEKTEN 


Buy. 
T e d 
KONGNENJACHT 
OF- RUIKENDE VENTILATOR 
oF- IMITATOR CGelulDs 





Bouw MET ON2E Audio 
BOUWPAKKETTEN UW 











% 9721-1 Formant Interface f 91,45 16E GELU ka 
w BOOTSER) % 9721-2 Formant Interface-ontvanger f 15,95 Ei N iDS ) 
œ # 9721-3 Formant voeding met trafo f 149,75 mnn 
of ki Rusrie VERDER 8% 9721-4 Formant toetsenbordprint f 9,90 ÎN STALLATTE 
ý 3% 9723-1 Formant vco f 223,15 
$ 9724-1 Formant VC f 102,45 
En 2 A 9725-1 Formant ADSR f 62,25 WJ AUDIO en TOEBEHOREN 
ap lichtdimmer f 29,95 # 9726-1 Formant Dual - VCA f 83,90 
80130 Muggenverjager fo 13,50 # 9727-1 Formant LFO f 80,20 MJ uL DIET aa 4 93 
81024 kKoelkastalarn f 49:90 # 9728-1 Formant Noise module f 52,75 kian Re pi ’ 
81019 Eenvoudig CV-pompsturin f 61,25 # 9729-1 Formant COM ET IN On OO oee ene PERRON DEE 
81112 Imitator s f 45,65 # 9953 Formant 24dB VCF 4 1:5 NN Seer iden toonreonlsektie L 
81158 Zuinige koelkastontdooier f 52,15 % 9951 _Formant REN azn Ñ 0. EScOnschnE L S 
81523 Eenvoudige toevalsgenerator f 41,90 82027 Komp. synth. VCO z HSH Ñ S J versterker 20 EE Re 
81525 HiFi sirene f 29,45 82031 Komp. synth. VCF en VCA f 119.55 MN o> _TOpamp, versterker 09 Watt z 107,0 
81567 Vochtigheids-sensor F 474 82032 komp. synth, Dual ADSR f 142505 80021-1 Digitale afstemschaal basispr. f 214,35 
82009 Mega Hoorn (meeluisterapp) f 32,25 82033 Komp. synth. LFO en Noise f 79,65 ek Distale afstemschaal displaypf, bij -1 
82021 Metaaldetektor (alleen elektronika)f 106,40 82078 Komp. synth. Voeding met trafo f 73,20 Bj Soes PDM versterker Z S 
82039-1 Ringleiding zender f 57,00 82079 Komp. synth. 4 delige busprint f 29,95 Ñ: D E miit Z 
82039-2 Ringleiding ontvanger 7 51,30 9729-1 Komp. synth. COM module F 67,50 A O I kai Sm 
82046 Arpeggio gong 1 322 82110 Polyf. synth. Busprint 1 36,95 OR idem hoogspanningsdeel f i 
82066 Windmachine f 25,50 82111 Polyf. synth. Basis-Outputprint f 56,00 f 91117-1 High-com basisprint 4 20,80 
82077 Universele audiosquelch f 23,65 82112 Polyf. synth. Omzetterprint 1 99,00 81142 N K S f 64,40 
82121 Sprekende klok (hoort bij 81170-1) f 99,95 82106 Polyf. synth. Keyboardprint t 4025 HE ET r any 1 13/20 
82128 Dimmer voor TL-buizen 44,70 82107 Polyf. synth. Input print RH a ed 1 8625 
82133 Hondefluit f 44,80 82108 Polyf. synth. Tune shift print f 45,70 A0 MITI B ren S 
82131 Elektronisch relais f 24,70 82105 Polyf. synth. Z-80 CPU kaart F 183,00: E L E S TE AAS 
82138 Starter voor TL-buizen f ies 80089 Geluidseffektengenerator f 86,50 E lex. K N REN 
82528 Lichtgevaelige schakelaar f 26,60 9973 Elektronische Nagalm (met 1x SAD) f 163,85 pogi- H nn en poe SP f 122,20 
82146 Elektronische neus f 84,60 80054 Spraakvervormer f 41,35 S Voed a (Y v Denn i 47.25 
82147-1 Huistelefoon(ex toestel) f 46,80 80060 Chorosynth f 292,20 O Tee ge i S k f 219,00 
82147-2 Voeding hiervoor f 31,10 80068-142 Vocoder busprintsamenstelling f 104,60 Și $2013 Artist gitaarvoorversterker $ 33°65 
HB 1 Melodische deurbel f 87,25 80068-3 Vocoder filterprint fi 5500 RN See, T T 27.70 
HB 19 Dimmerautomaat d 39,75 800€8-4 Vocoder In en Uitgangsprint f 110,45 EE df eee 107545 
HB 13/14 Elektronische konijnenjacht f 49,50 80068-5 Vocoder voedingsprint met trafo f 88,50 i 2 RAER as vc OM N i 110.25 
HB 33 Rogerpiep f 14,75 81027-1+2 Vocoder detektor en schakelunit 4 118,00 8 HB 2) Balans- en volumeregeling (schuif) f 42:50 
HB 28 Elektronische telefoonbel f 27,90 81071 Vocoder ruisgenerator f 64,50 HB 22 Toonregeling met SER keal i 39.50 
HB 29 Elektrisch/akoestische adapter f 23,90 81012 Lichtende discovloer f 269,40 HB 17 Postf: er 9 p 1 94:75 
HB 42 Jolijtgenerator f 23,85 81112 Imitator f 45,65 Il a 58 audiosqueich f 23,70 
‘HB 30 Deurbelgein f 36,70 82020 Mini orgel hoofdprint f 163,45 HB 70 Van YES en nogwat versterker F 61:05 
HB 31 Voeding voor HB 30 f 36,70 9968-5a Mini orgel voedingsprint (+tr) f 43,95 HB 15 Antiplo eed f 42,00 
HB 54 Eenvoudige lichtautomaat f 19,95 82014 Artist gitaarvoorversterker f 219,00 HB 101 otten voor ver” S T 31,50 
HB 45 Powerknipperlicht f 21,05 HB 45 Powerknipperlicht f 21,05 HB 103 Universele abra toonvaorvarsterker f 16,20 
HB 63 Universele LED knipperautomaat f 13,80 HB 37 Luxe metronoom f 27,05 HB 107 Geluidstovenaar f 109700 
HB 36 Aanraakschakelaar (ex. relais) f 16,15 HB 107 Geluidstovenaar f 109,00 B hB 106 Stereoknijper f 28,55 
HB 69 Vingerdimmer f 31,55 HB 108 FET tremolo 1 21,15 IJ iB 119 Frekwentiewals (schuifpots) f 51,75 
HB 65 Looplichtprint voor LED f 22,70 HB 119 Frekwentiewals f 51.75 HB 100 Expander met NE570 Ee 7 51,35 
HB 67 Looplichtprint powersturing f 23,15 HB 115 Elektronische nagalm 7 269,00 HB 123 said state selector f 25°05 
HB79a+b Digitale Ding-Dang-Dong klok f 139,50 82180 Crescendo (met afwijkende koeling) f 215,85 BÀ HB 115 Elektronische nagalm f 269,00 
Senne. f A M « + amar: en kevdonen E E SS 
HB 44 Psychologische deurbel f 32,85 EE OU rn R 
HB 117 Drie dopjes en een erwt (spelletje)f 28,40 
HB 114 Stabiele boormachine id apal f 31,90 KIMBER- AUEN KEYBOARD Y 
HB 118 Multicodeslot 1 48,50 — < en Ven fa 
HB 105 Energievriendelijke lichtautomaat f 27,05 T okraars (s? T) 159- © 
HB 113 Ruikende ventilator f 59,35 4 C s 
HB 124 Programmeerbare 220 volt timer ~ f 35,20 $ Okraars Cugr) 21Q.- 
B 112 Energievriendelijke ventilatoraut. f 28,05 dra ALARM, DIVERSEN 
82172 Cerberus (Alarmschakelíng) f 97,65 o Ps LE) r) 269.- 82091 Autoal 
82179 Fotonenparasiet f 74,25 KONTAKT, VERGULD : 82172 Cerberus (alarmschakel ing) 1 118 
HB 138 Pas op! Dat blikje ontploft f 27,65 | KOM OF 2x Naak 3S0 HB 40 Auto-inbraakal arm 1 39,78 
S HB 38 Inbraakpreventor f 45,65 
HB 118 Multicodeslot f 48,50 


Em 
BESTELLAN: Æ? Tz, _Potalon: Dq 


-Op girorekening 2155669 met f 5,00 extra kosten. Vermeldt duidelijk wat U 
wilt bestellen op de strook mededelingen. 

-Op bankrekening 15.00.48.394 van RaBoBank te Eindhoven. Gaarne duidelijk 
schrijven wat U wilt hebben, want anders ontvangen wij Uw bestelling nogal 
verminkt blijkt in de praktijk. 

-U stuurt ons een groene betaalkaart, een girobetaalkaart of een eurocheque, 
met een apart briefje erbij wat U wilt bestellen. Zorg er voor, dat de cheq 


U kunt schriftelijk of telefonisch bestellen. De bestellingen 
worden verzorgd door onze afdeling Postorders, welke is geves- 
tigd in Eindhoven. Gelieve Uw bestelling dus te richten aan: 


DE BOER ELEKTRONIKA B.V. Openingstijden Postorderafd.: 
AFDELING POSTORDERS 


KLEINE BERG 39-41 Maandag 13.00 uur - 18.00 uur getekend is en van alle nodige nummers voorzien. 
5611 JS EINDHOVEN Telefoon: 040-448229 Dinsdag 09.00 uur - 18.00 uur -U stuurt ons een getekende giro-overschrijvingskaart. We zoeken Uw bestelli 
T, SS uur - Te ie bij elkaar, vullen het juiste bedrag in en zenden Uw kaart door aan de PCGD. 
naer N HWE, = e Na 0 ngst van hrijving s ij de bestelde goederen. 
Vrijdag 09.00 uur - 18.00 uur. 2. MEURIS WAT UM Oers CEI VANG nen MA ge 
< 


Rembours 

U betaalt het bestelde aan de postbode. Wij rekenen f 9,00 extra. 
Op rekening. 

Niet mogelijk. Met sommige bedrijven ie er een afspraak omtrent op rekanín 
levering. Raadpleeg hierover eventueel onze administratie 


de boer 
elektronika 


POSTORDERS EINDHOVEN 040-448229 
KLEINE BERG 39-41, 5611 JS EINDHOVEN 040-448827 
ZUID KONINGINNEWAL 58, 5701 NT HELMOND 04920-35289 
VOORSTRAAT 431, 3311 CT DORDRECHT 078-148757 
CITADELLAAN 39, 5212 VA “s HERTOGENBOSCH 073-137580 








technische vragen: 24. 4.22am) 


Technische vragen kunt U stellen op woensdagmiddag van 16.00 - 18.00 uur. Er is 
dan een technische medewerker aan de telefoon. 


openingstijden winkels: 

Onze winkels zijn op de gebruikelijke T ST Raan 

Maandag: Winkels in Helmond, Den Bosch en Dordrec geslo x 
Winkel in Eindhoven geopend van 13.00 tot 18.00 uur. 

Koopavond: In Dordrecht en Den Bosch op donderdag tot 21.90 uur. 

E =S tn Helmond en Eindhoven op vrijdag tot 21.99 vur. 

Zaterdag: Alle winkels open tot 17.00 uur. 






Alle in deze advertentie genoemde prijzen zijn onder vaorbehourt en kunnen gewij- 
zigd worden. De prijzen zijn INCLUSIEF 18% BTW. 







Acorn Atom 


Naar mag worden aangenomen hebben 
vele bezitters en gebruikers van de Acorn 
Atom microcomputer al geruime tijd ge- 
wacht op het verschijnen van een Neder- 
landstalig boek over hun computer. Aan 
dit wachten is een eind gekomen met het 
verschijnen van het boek ‘Acorn Atom’ 
van de hand van Paul Smulders. 

Hoewel een grote groep lezers geen 
problemen zal hebben met Engelstalige 
computerboeken, zal men toch moeten 
toegeven dat het lezen in een vreemde 
taal ten koste gaat van de aandacht voor 
het onderwerp. Vandaar het besluit om, 





BESTELBON 


Code nr. 406.063 


Ondergetekende wenst 
rechtstreeks*/via boekhandel** 


De normale prijs is f 24,50/B.F. 480 


Naam: 
Functie: 
Straat: 
Plaats: 


Datum: 


Genoemde prijzen zijn incl. BTW, excl. verzendkosten. 


Voor Nederland: in open enveloppe, zonder postzegel, aan: 
Kluwer Technische Boeken B.V, Antwoordnummer 7, 7400 VB Deventer 
Voor België aan: n.v. Uitgeverij Kluwer, Santvoortbeeklaan 21-23, 2100 Deurne. 


— ex. (90 201 1577 4) Acorn Atom tegen de speciale abonneeprijs van f 19,75/B.F. 385 


… ex. (90 201 1466 2) Experimenteren met elektr. meetinstrumenten tegen spec. 

abb. prijs van f 30,75/B.F. 590. Normale prijs f 38,—/B.F. 730. 

… ex (90 201 1554 5) Elektriciteit en elektronica voor auto's tegen de spec. abb. prijs van 
f 23,-/B.F. 440. Normale prijs f 28,50/B.F. 545. 


* Levering, facturering en incassering: Libresso bv, Deventer. Leveringen en diensten volgens voorwaarden gedeponeerd 
bij de arrondissementsrechtbank te Zutphen, onder nummer 129/80 d.d. 22 december 1980. 

** Wenst u levering via de boekhandel, dan verzoeken wij u deze strook direct aan uw boekhandel te zenden. 

Voor België: Betaling per financiële instelling na ontvangst van factuur. Firma's s.v.p. BTW nr. vermelden. 


ondanks het bestaan van een Engelstali- 
ge handleiding, een Nederlandstalige uit- 
gave op de markt te brengen, die de 
lacune adequaat opvult. 

Naast een cursus BASIC wordt in dit boek 
uitgebreid aandacht besteed aan het 
programmeren in machinetaal, een moge- 
lijkheid die de Acorn Atom biedt, waardoor 
de computer enthousiast wordt ontvangen 
bij elektronicahobbyisten. 

Het spreekt dan haast vanzelf dat ook de 
l/O-mogelijkheden van de Acorn Atom 
worden besproken en hoe men hiervan 
gebruik kan maken. Een en ander wordt 
d.m.v. tabellen achterin het boek verdui- 
delijkt, wat zeker de leesbaarheid ten 
goede komt. 


Voor Acorn Atom-bezitters die snel enige 
resultaten willen zien, is er een aantal 
gebruiksklare programma's opgenomen 
die direct ingetoetst en ‘gedraaid’ kunnen 
worden. 


Uitgever: Kluwer Technische Boeken BV 
Postbus 23 

7400 GA Deventer 

Auteur: P. Smulders 

Omvang: 192 pag. 

Prijs: f 24,50; Bfrs 480 

ISBN 90 201 15774 


Elektriciteit en elektronica 
voor auto’s 


Nog vrij recent is er een nieuwe loot 
toegevoegd aan de indrukwekkende serie 
autotechniek en elektronica van Kluwer 
Technische Boeken en wel ‘Elektriciteit en 
elektronica voor auto’s’, door B. Kierdorf. 
In kort bestek geeft dit boek informatie 
over dit veelomvattende onderwerp. Be- 


Postcode: 


Handtekening: 





langrijke onderdelen zoals accu, startmo- 
tor, dynarno en ontstekingssysteem ko- 
men grondig ter sprake. Behalve een 
beschrijving van de werking zijn ook 
aanwijzingen voor beproeving en revisie 
opgenomen. Verder is voor deze onderde- 
len een uitgebreide storingstabel aanwe- 
zig. 

Hoewel vanzelfsprekend de klassieke ont- 
stekingssystemen aandacht krijgen, ko- 
men ook de moderne systemen met 
transistoren en thyristoren aan de orde. 
De doe-het-zelver vindt ook een handlei- 
ding voor het naderhand aanbrengen van 
twee elektronische ontstekingen. Als eer- 
ste wordt de Incap Cll-ontsteking onder de 
loep genomen, een contactgestuurde ont- 
steking van Nederlands fabrikaat. Verder 
is een ontsteking zonder contactpunten 
opgenomen. 

Het tweede gedeelte van het boek bevat 
een beschrijving van een aantal elektroni- 
sche schakelingen. De elektronische toe- 
renteller en de intervalschakelaar krijgen 
daarin de nodige aandacht. 

Het boek kan goede diensten bewijzen in 
de garage en bij revisiebedrijven m.b.t. 
elektrische onderdelen. Daarnaast is het 
boek ook geschikt als naslagwerk bij het 
onderwijs aan middelbaar technische 
scholen voor het vak auto-elektriciteit. De 
doe-het-zelver zal veel van zijn gading 
vinden in de voorbeelden van de elektri- 
sche schakelingen en de elektronische 
ontstekingen. 


Uitgever: Kluwer Technische Boeken BV 
Postbus 23 

7400 GA Deventer 

Auteur: B. Kierdorf 

Omvang: 208 pag. 

Prijs: f 28,50; Bfrs 550 

ISBN 90 201 1554 5 





Hob-bit 2 /'83 


Experimenten met elektro- 
nische meetinstrumenten 


In de serie ‘Hobby-elektronica' van Kluwer 
Technische boeken verscheen onlangs 
een nieuw exemplaar: ‘Experimenteren 
met elektronische meetinstrumenten’. Een 
deel van de schakelingen is al in het 
(Duitse) tijdschrift ELO verschenen. 

Het boek bestaat uit twee hoofdstukken. 
In het eerste hoofdstuk worden allerlei 
algemene zaken behandeld, zoals span- 
ningsstroom- en weerstandsmetingen, in- 
wendige weerstand van meetinstrumen- 
ten, meetfouten enz. Ook kleurcodes van 
weerstanden worden besproken. Boven- 
dien zijn van de belangrijkste, meest 
gebruikte halfgeleiders gegevens en aan- 
sluitingen gegeven. Deze halfgeleiders 
zijn over het algemeen goed verkrijgbaar. 
Het tweede hoofdstuk bevat maar liefst 30 
beproefde en geteste schakelingen voor 
het zelfbouwen van meetapparatuur. Half- 
geleidertesten, voedingsapparaten, multi- 
meters, frequentiemeters, functiegenera- 
toren, temperatuur- en capaciteitsmeters, 
dipmeter, kristaltester en zelfs een kleine 
HF-meetzender: het is slechts een greep 
uit de beschreven schakelingen. 

Om de bouwer vrij te laten in de keuze van 
de behuizing zijn geen print lay-outs 
afgebeeld, wat we jammer vinden. 


Nieuwe generatie 


Het is al geruime tijd duidelijk: een nieuwe 
generatie is in de maak... Waar wij 
ouderen nogal eens problematisch stil- 
staan bij een toekomstig ‘schrikbeeld’ van 
door computers en intelligente robots 
beheerste produktieprocessen, automa- 
tismen geïntegreerd in huishoudingen 
e.d., wordt door de generatie in opkomst 
met een meewarig schouderophalen ge- 
reageerd op dit conservatisme. En waar- 
schijnlijk hebben ze nog gelijk ook... 

Het is geruststellend en misschien toch 
wat ontstellend te constateren met welk 
een gemak de jeugd zich nu reeds instelt 
op een veranderende maatschappij en 
bepaalde daaraan inherente verschijnse- 
len als normaal accepteert. Niet dat dit nu 
zo bijzonder is: met elke maatschappelijke 
en industriële revolutie staat er een jonge 
generatie klaar om zich daarvoor sterk te 
maken. Een voedingsbodem waarop in 
feite onze technische vooruitgang en 
daarmee gepaard gaande welvaart altijd 
welig heeft getierd. 

Er is eigenlijk niets tegennatuurlijks aan: 
de mens is een gedreven soort, altijd op 
zoek naar nieuwe mogelijkheden die op 
hun beurt weer nieuwe mogelijkheden 
creëren enz. Een eindeloze, omhoogrei- 
kende spiraal die ons elke keer opnieuw 


GEWOON 
DE GOEDKOOPSTE 
VOEDINGEN 


KHSB 340: 


65 Watt geschakeld 4 uitgangen. 
5V/ 6A +12V/2,5A 
-5V/0,5A —12V/0,5A 


Prijs slechts 
Hfl.285,- incl. b.t.w. 


Lineaire voedingen voor disk toepassingen. 
KHLT-40W 5V/2,7A + OVP en +12V/0,9A 
Hfl. 212,- incl. b.t.w. 

5V/5,4A + OVP en +12V/1,8A 
Hfi. 283,- incl. b.t.w. 


singen. 


KHLS12-1,7 
KHLS24-1,2 


KHLT-75W 


Levering onder rembours { 4 Hfl. 8,50 rembourskosten) of 
bij vooruitbetaling (kontant of ondertekende betaalkaart) 


Stuur mij 


Uitermate geschikt voor disk drive toepas- 
Andere spanning- en stroomcombinaties 
zijn ook mogelijk. 


Verder omvat het programma o.a. 
KHLS5-3V/OVP 5V/2,7A met OVP 


Hfl. 99,- incl. b.t.w. 
12V/1,5A Hfl. 97, incl. b.t.w. 
24V/1,1A Hfl. 97, incl. b.t.w. 


Bon zonder postzegel opsturen aan: Klaasing Electronics B.V. 
Antwoordnummer 10518, 4900 WB Oosterhout 


Ik sluit betaling in / wens levering onder rembours *. 


*Doorhalen wat niet van toepassing is. 


PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN, MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


Ed KLAASING ELECTRONICS BU. 


BENELUXWEG 27, 4904 SJ OOSTERHOUT, HOLLAND, TEL: 01620 - 51400, TELEX 54598 





naar een bepaald doel omhoogstuwt. Een 
ontwikkelingsgang die niet is te stoppen, 
aangezien niets menselijks ons vreemd 
Ie 
Vandaar dat bepaalde initiatieven zoals 
die worden ontwikkeld door de Roosen- 
daalse Computer Club (RCC) toch wel 
even speciale aandacht verdienen. Een 
gedachtengang als boven omschreven 
moet er wel ongeveer achter hebben 
gezeten, toen men van start ging met een 
unieke cursus computerkunde. Nu is een 
computercursus tegenwoordig niet zo bij- 
zonder, maar de doelgroep waarop men 
zich richt, namelijk de jeugd van 10 tot 16 
jaar, verdient dit predikaat wel. 
De cursus zelf wordt gegeven door leden 
van de RCC, onder wie enkele leraren, en 
het pakket is door hen zelf samengesteld. 
De totale duur van de cursus beslaat 10 
weken en wordt afgesloten met de uitrei- 
king van een getuigschrift. Na afloop van 
elke les ontvangen de cursisten boven- 
dien de behandelde stof in leesbare vorm, 
zodat de mogelijkheid bestaat thuis nog 
gauw even een en ander na te lopen. 
Gezien de deelnemers is het duidelijk dat 
deze cursus in eerste instantie is bedoeld 
voor de leek op computergebied. In de 
beginfase wordt dan ook ruimschoots 
aandacht besteed aan de verschillen 
tussen een gewone schrijfmachine en een 
computer, terwijl de eenvoudigste pro- 
grammeertaal (BASIC) als uitgangspunt 
geldt. 
De eerste cursus is een duidelijk succes 
geworden, zeker als men bedenkt dat het 
aantal deelnemers meer dan 50 personen 
bedroeg, terwijl de enthousiaste organisa- 
toren zelf hadden gerekend op zo'n 25 
man. Het spreekt vanzelf dat een dergelij- 
ke opzet geld kost, met name de gebruikte 
apparatuur (zoveel mogelijk van de leden 
zelf) vereist een fors budget, dat door de 
bescheiden deelnemersbijdrage niet 
wordt gedekt. Een beroep op het bedrijfs- 
leven om de apparatuur in bruikleen te 
geven, is tot nu toe geen overweldigend 
succes geworden. Het is voor hen natuur- 
lijk ook een kwestie van wennen, maar 
steun van die kant is toch wel een 
voorwaarde om door te kunnen gaan met 
een dergelijk initiatief dat, mits goed 
begeleid, zeker een bijdrage kan leveren 
de aversie die heden ten dage tegen de 
automatisering bestaat terug te brengen 
tot een vorm van aanvaarding, die kan 
uitgroeien tot een noodzakelijke aanpas- 
sing aan de zich veranderende situatie. 
Degenen die geïnteresseerd zijn in de 
activiteiten van de RCC, en dan denk ik 
ook aan de vele andere computerclubs die 
ons landje telt, kunnen terecht bij de 
secretaris van deze vereniging, de heer 
Ewald Kendziorra, tel. 01680-25296. Uit- 
eindelijk bestaat er nog zoiets als een 
bundeling van krachten... 

Jan Schouten 





Hob-bit 2/'83 


29 


BERGSOFT ZALTBOMMEL 


ELECTRONICA COMPONENTEN - BLOEMKESHOF 80, ZALTBOMMEL 


7805 TO-220 jA f 2,05 p.st 

7812 TO-220 1A f 2.05 p.st 
Philips 

10 st, LED 5 mm rood 

10 st. LED 5 mm groen 

10 st LED 5 mm geel 

10 st. LED houder 5 mm 

1 st. gasdetector type 812 f 26.25 


UNIEKE AANBIEDING! 

Nieuw! 

PHILIPS METAALFILM-WEERSTANDEN 330 mW 5% 
Hobby-pakket. 730 weerstanden in 73 waarden E-12 

reeks 1 ohm - 1 Mohm 10 stuks p. waarde voor maar f 49.95 
Dat is maar 6.84 cent p. stuk en dat voor die klasse! 
Prof-pakket, 7300 weerstanden in 73 waarden E-12 reeks 

1 ohm - 1 Mohm 100 stuks p waarde voor f 425—, ofwel 


Bel of schrijf: 04180-4749 c.q. postbus 98. 
5,82 cent p. stuk. Ook aanvulpakketten zijn verkrijgbaar 


5300 AB Zaltbommel 

Bank NMB nr. 67 50 00 645 of postgironr. 2438514 
Levering: rembours + 9 of vooruit betalen 

alleen porto f 2.80 


0 


AMSTERDAM) 
1053 KZ Amsterdam 
Bilderdijkstraat 124 - Tel. 1837 81 


ELEKTRONICA 
ONDERDELEN 
Voor technische 
Informatie over, 
*componenten 
en ontwerpen 


ZOUTMAN 
electronics 


TV-HIFI- 
HOBBY ELECTRONICA 


Hooftstraat 122 
2406 GM ALPHEN a/d RIJN 
Tel.: 01720 - 7 58 58 


TEGIKAAT 


radio grammofoon 
bandrecorders televisie 

Jansbuitensingel 2 - 

6811 AA ARNHEM 
Tel. comp. afd. 45 45 18 
Tel. rtv. afd. 43 24 45 


Wij verzorgen tevens: 


ELEKTRONISCHE APPLICATIES 
MONTAGE printed-circults 
TRAFO'S 

X. TALLEN * ONTWERPEN 
PRINTPLATEN _* REPARATIES 
FRONTPLATEN x MODIFICATIE S 


ELECTRO 
DAALMEIJER 


Peperstraat 11 - 15 
1441 BH PURMEREND 
Tel. 02990 - 23912 


Speciaalzaak voor 
Purmerend en omgeving 


ELEKTRONIKA 
VAN SCHOOR 


Voor al uw onderdelen 


Raamstraat 28 


7411 cow Deventer 
Tel.:05700 - 12760 


ASIAN 
LECTRONIC 


S 


ELEKTRONIKA ONDERDELEN 
Papaverhoek 22 1032 JZ 
Amsterdam Tel. 020-327514 


voor elektronika, 
scanners en 27 Mc naar.... 


E San 
lektronika 
eluwse 


Fokko Kortlanglaan 140 
Ermelo - Tel. 03410-12786 


Het componenten-distributie-centrum 
voor Nederland en België. 

HOBBIT: bouwsets, tel. 071 - 412 398 
HOBBIT: prints en onderdelen, 

tel. 071 - 410 302 

HOBBIT: balieverkoop 





























Industrieweg 36B, Zoeterwoude 
HOBBIT: postorders Postbus 90, 
Leiden. 


HARD- EN SOFTWARE 
VOOR DE ACORN ATOM 


Uitbreidingskaarten (RAM en EPROM) 
Educatieve en spelprogramma's 
Kleurmodulator, tekstverwerker enz. 


Vraag onze mailing 


RADIOVO electronics 


Kerkstr. 41, 7442 EB Nijverdal, 05486-12728 


ONDERDELEN- 
SPECIAALZAAK 


Nieuwe Beestenmarkt 20-22 
bij molen “de Valk” 
2312 CH LEIDEN 
Tel. 071 - 149345 


"5 Maandags gesloten 


H&G - HILVERSUM 


WE HEBBEN NIET ALLES, 
WEL VAN ALLES! 
'AMROH - KEMO - ERSA - PIHER 
SENO - PHILIPS - ENZ... 

'27 Mc - MARC APPARATUUR EN 
TOEBEHOREN. 
Antenne materialen - Elektra 


Hilvertsweg 24-26 - 
1214 JH HILVERSUM 
Telefoon 035 - 4 55 68 


ZELFBOUWERS OPGELET! 


DE MULTICEL 
RADIOBEURS | < upe RIBBON TWEETER 


Karnemelkstraat 10 
4811 KJ BREDA 
Tel. 076 - 133772 


Alles voor de 
elektronica-man 


Freq.ber. 3,5 50kHz 8 hm 92 dB/1 m/1 watt 

120 watt by 8,5 kHz 12 dB/oct prijs fl 69,- per stuk 

In Nederland te bestellen bij 

TSN, Postbus 58, 7213 ZH Gorssel 

1) Door overmaking van ... x fI 69,- 
op girorek. 4306488 tnv. TSN, 
Gorssel. 
U ontvangt uw bestelling franco 
thuis 

2) Per brief met ingesloten 
eurocheque of groene 
betaalcheque. (vergeet niet 
nummer en handtekening) 
U ontvangt uw bestelling franco 
thuis 

3) Per telefoon op nr 05759-3321. 
U ontvangt uw bestelling onder 
rembours + fl 8,- remb.kosten. 


Importeur isn Postbus 58 


RADIO SHACK 
ELEKTRONICA 


Zeugstraat 34 
2801 JC GOUDA 
Tel. 01820 - 2 17 18 
Speciaalzaak voor Gouda en omgeving 


ERT 


electronica 

Th. a. Kempisstraat 126 - Zwolle 
Telefoon 05200-32357 

Voor al uw: 

* electronica onderdelen 

* electronica bouwpakketten 

* technische lectuur 





Z Interessante componenten 


Proest-kakel-fluit 
en giergenerator 


Bij veel hobbyisten is er vraag naar eenvoudige en toch bruikbare 
schakelingen met daarbij in grote lijnen een betrekkelijk eenvoudige 


bespreking van de werking. 


We zullen het IC ‘SN 76477’ (Texas Instruments) eens onder de loep gaan 


nemen. 


De SN 76477 is een geluidsgenerator-IC 
dat is opgebouwd met behulp van |2L 
technieken (Integrated Injection Logic), 
wat het mogelijk maakt om op één en de- 
zelfde chip zowel lineaire als digitale tech- 
nieken aan te wenden. 

Het IC bevat alle functionele blokken om 
volledig zelfstandig te kunnen functione- 
ren. Het geluid dat wordt geproduceerd, is 
slechts afhankelijk van de waarden van 
een klein aantal externe timingcomponen- 
ten. De SN 76477 is daarom ideaal voor 
gebruik in speelgoed, modelbouw, alarm- 
systemen of waar dan ook maar een be- 
paald geluidseffect is vereist. 

We zullen het inwendige van dit IC eens 
nader gaan bekijken, zie fig. 1. 


Fig. 1. Blokschematisch overzicht van het in- 
wendige van het geluidsgenerator IC, de SN 
76477. 


SUPER-LOW- 
FREQ. OSC 


clock 
control 


external 
noise 
clock 


9 | SYSTEM 
system p INHIBIT 
inhibit ACIC 


Hob-bit 2 /'83 


ONE -SHOT 
CIRCUIT 
E T 2 


Uit het blokschema blijkt duidelijk dat 
slechts drie oscillatoren worden gebruikt; 
een VCO (Voltage Controlled Oscittator), 
een SLF- (Super Low Frequence) oscilla- 
tor en een witte-ruisgenerator. 


VCU of spanningsgestuurde oscillator 
De minimum VCO frequentie wordt be- 
paald door de waarden van respectievelijk 
de condensator en weerstand, die zijn 
verbonden aan de pinnen 17 en 18. Met 
de volgende formule is de frequentie te 
berekenen: 


0,64 
fvco= =H 
S Ryco X Cvco Z 


De VCO-select pin (22) wordt gebruikt om 


vco 
select 
J 


EXTERNAL VCO 
OR SLF 
SELECT 


NOISE 
GENERATOR 


ENVELOPE 


SELECT 
LOGIC 


1 26 125 127 


A A A A A C D L 
= wA BE attack attack decay 
control 


mixer 
select 


envelope 
select 


decay 
timing 
cap. 


external 
VCO control 





de VCO frequentie te variëren. Dit kan op 
twee manieren: 


1) de spanning die wordt aangeboden aan 
de ‘external VCO control’ — pin 16 — wordt 
gevarieerd. Hiervoor geldt wel dat de fre- 
quentie zich omgekeerd evenredig ver- 
houdt tot de aangelegde spanning. De mi- 
nimum VCO-frequentie komt overeen met 
een spanning van 2,4 volt (= Umax). Indien 
men de 2,5 volt overschrijdt schakelt de 
VCO uit. 


2) een driehoekvormige spanning, afge- 
leid van de SLF, wordt naar pin 22 ge- 
voerd, zie fig. 2. De ‘timbre control’ — pin 
19- regelt de duty cycle (is de verhouding 
wel spanning/geen spanning) van de 
VCO output, overeenkomstig de volgende 
formule: 


VCO positieve duty cycle = 


50 x de spanning aan pin 19 


> S %. 
spanning aan pin 16 


Intabel 1 is het één en ander overzichtelijk 
samengevat. 


SLF of super lage frequentie generator 
Alhoewel deze oscillator in staat is om fre- 
quenties tot 20 kHz te produceren werd hij 
speciaal ontworpen om te werken in het 
gebied van 0,1 Hz tot 30 Hz. De SLF-fre- 
quentie wordt bepaald door de waarden 


timbre 


dl vco 
O control 


O | noise 
filter 
Q | control 


Vee (=7,5V) 
ground 


feedback 
resistor 


ENVELOPE 

GENERATOR 
AND 

MODULATOR 


audio 
output 


amplitude 


control control 





31 


A Interessante componenten 


vco 


Fig. 2. De uitgangsspanning van de VCO, indien deze wordt gestuurd door de driehoekvormige 


spanning van de SLF. 


van respectievelijk de weerstanden en de 
condensator aan de pinnen 20 en 21 in de 
volgende formule te verwerken: 


0,64 
fse = a HZ 
2 Hac X Car 


De SLF produceert 2 golfvormen: 


1) een symmetrische blokgolf die naar de 
‘mixer unit’ kan worden geleid om tonen te 
produceren in samenwerking met de VCO 
en de witte-ruisgenerator. 


2) een symmetrische driehoekgolf. 
Zie fig. 3 en tabel 1. 


niet wordt gebruikt. De beste waarde voor 
Ryr is dan 10 KO. De condensator aan 

pin 6 (Cyr) kan dan worden weggelaten, 
zie tabel 1. 


Mixer 

Dit is eigenlijk het meest belangrijke on- 
derdeel van het IC daar er al de frequen- 
tiecomponenten van de verschillende os- 
cillatoren worden gecombineerd tot het 
uiteindelijke geluidseffect. De mixer is niet 
lineair, maar volbrengt eigenlijk een logi- 
sche ‘AND'’-functie. Het voordeel van dit 
systeem is, dat als één of meer van de 
ingangssignalen een zeer lage frequentie 


Fig. 3. De driehoek- en blokvormige spanning, gegenereerd door de SLF. 


Witte-ruisgenerator 

Deze bestaat uit 3 blokken: 

@ de ‘noise clock’, die klokpulsen geeft 
met een constant tempo die zijn geset 
door de ‘noise clock control’, pin 4. 
Deze klokpulsen worden vervolgens 
door de ruisgenerator gebruikt. De 
ideale waarde voor de weerstand die 
van deze pin naar massa moet worden 
aangesloten is 47 kQ. Is een meer pre- 
cieze klokfrequentie vereist, dan kan 
men deze extern genereren en toe- 
voegen aan pin 3, terwijl pin 4 op voe- 
dingsspanningsniveau wordt gebracht. 

@ de ruisgenerator, die een pulstrein 
geeft die witte ruis benadert (witte ruis 
bevat alle frequenties van het frequen- 
tiespectrum). 

© het ruisfilter: dit is een laagdoorlaatfil- 
ter, waarbij de kantelfrequentie volgt uit 
de formule: 


1,88 
w e 


Ryp en Cyr worden respectievelijk ver- 
bonden met de pinnen 5 en 6. Opmer- 
king: als de ruisgenerator wordt ge- 
bruikt, moet steeds de weerstand aan 
pin 5 zijn verbonden, ook als het filter 


heeft, bijv. SLF signalen, het geluid zal 
worden onderbroken met tijdsintervallen 
die zich herhalen met deze frequentie, zo- 
als is aangegeven in fig. 4. 

De exacte uitgang van de mixer wordt ge- 
controleerd door de logische niveaus, die 


white noise 





Fig. 4. De mixer zorgt voor een logische ‘AND'- 
operatie, zoals uit deze figuur blijkt. 





Fig. 5. Om een luidspreker te sturen kan men 
deze eenvoudige complementaire eindtrap 
gebruiken. 


worden aangeboden aan de pinnen 25, 26 
en 27. Tabel 1 geeft de functie van deze 
pinnen. 


Envelope generator en modulator 
Hiermee kan de aanloop, duur en afloop- 
tijd van het resulterende mixer signaal 
worden bepaald. De aan- en aflooptijden 
worden gecontroleerd door 2 weerstan- 
den aan de pinnen 10 en 7, die de conden- 
sator aan pin 8 gemeen hebben. 


aanlooptijd = R pin 10- Cpin g (Seconden) 
aflooptijd = Rpin 10- Cpin g (Seconden) 


Straks zullen we zien hoe we de eigenlijke 
duur van het signaal bepalen. 


Envelope select logic 

Zoals gezegd bepaalt dit logische netwerk 
de duur van het resulterende mixer sig- 
naal, zie de tabel. 


selectie 1: het mixer signaal wordt continu 
doorgelaten. 


selectie 2: nu zal de ingebouwde one- 
shot één enkele puls geven, zo 
kan bijvoorbeeld een geweer- 
schot worden opgebouwd. 


selectie 3: het VCO signaal zal naar de 
envelope generator en modu- 
lator worden geleid. Dit kan 
worden gebruikt om de her- 
haalde versie van selectie 2 te 
verkrijgen. 


selectie 4: analoog aan selectie 3 met dit 
verschil dat de VCO frequentie 
wordt gedeeld door 2. 


Versterker 

De geïntegreerde versterker maakt het 
mogelijk om de SN 76477 gemakkelijk te 
verbinden met mengpanelen en verster- 
kers die een impedantie hebben van 2,7 
kO...10kQ. 

Wil men direct een luidspreker sturen dan 


EE ERN NN EN NE EEN EE DEE 


32 


Hob-bit 2 /'83 








Interessante componenten 


dient het schema van fig. 5 te worden ge- 
bruikt. 


Voeding 

De SN 76477 heeft een voedingsspan- 
ning van 5 V nodig, die men kan aanleg- 
gen aan pin 15 (pin 14 open). 


Controlepinnen 


Externe VCO control (pin 16) 
VCO condensator (pin 17) 
VCO weerstand (pin 18) 
Timbre control (pin 19) 


SLF weerstand (pin 20) 
SLF condensator (pin 21) 


noise clock weerstand (pin 4) 
ruisfilterweerstand (pin 5) 
ruisfiltercondensator (pin 6) 


Witte ruis 
generator 


one shot weerstand (pin 24) 
one shot condensator (pin 23) 


envelope 
generator 


en condensator (pin 8) 
modulator 


aflooptijd weerstand (pin 7) 


envelope 
select 


aanlooptijd weerstand (pin 10) 


Indien geen 5 V beschikbaar is, dan is de 
SN 76477 ook tevreden met een spanning 
tussen 7,5 V...10 V die wordt aangelegd 
aan pin 14. Een geïntegreerde spannings- 
regulator zorgt voor een spanning van 5 
volt aan pin 15. In dit geval blijft pin 15 
open en wordt niet verder gebruikt. 





noise clock weer- 
stand aangesloten 


Vertaald en bewerkt door Frank Bevers 
uit ‘Sound generation using the SN 


76477 door Mike Williams’, met schrif- 
telijke toestemming van TI Belgium. 





selectiepinnen 


VCO gecontroleerd door SLF-golf 


VCO gecontroleerd door spanni g 
aan pin 16 


extern clocksignaal kan naar pin 3 worden 
geleid (10 V pp) 


intern clocksignaal actief, pin 3 niet 
verbonden. 


VCO 

SLF 

noise 
VCO/noise 
SLF/noise 
SLF/VCO/noise 
SLF/VCO 


alleen mixer 
one-shot 
VCO 

VCO + 2 





Tabel 1. In deze tabel zijn de functies van de controle- en selectiepinnen ondergebracht, gerangschikt naar de diverse blokken uit fig. 1. 





Hob-bit 2 / '83 


33 


SN76477 


Fig. 6. Ruimteschip. De modificatie laat een 
netwerkje zien waarmee het mogelijk is de 
snelheid van de ‘motor’ te verhogen of te ver- 
lagen door een druk op de knop. 














o 7,5---10V* 


SN 76477 










1 


Lg o MW ZL 1 6 
Fig. 8. Helikopter. 


De modificatie laat een netwerkje zien waarmee het mogelijk is de snelheid van 
de ‘motor’ te verhogen of te verlagen door een druk op de knop. 

















mf 


4 
S= 


SN76477 






g 16 25 26 5 1 


1 18 
S LLLI 7 
d 


*wordt gebruikt in plaats van de 5V ingang, wordt anders ‘open’ gelaten 





34 Hob-bit 2/'83 





SN 76477 








26 28 15 





SN 76477 
18 L Gs 4 
kg FEIS 


RADIO ROTOR — AMSTERDAM 
COMPUTERAFDELING 


L.T.T.-3030 64K: de voordeligste computer voor PRINTERS: o.a. EPSON-Seikosha GP 2050X. 
bedrijfsadministratie MONITORS: o.a. NEC en Zenith. 
ACORN-ATOM: voor hobby en bedrijf DISC-DRIVES: voor Acorn Atom-B.B.C.-1.T.T. 
VIC-20: Commodore computer 2020-VIC 20. 

1.T.T.-2020: 48K in kleur: voor wetenschap en bedrijf! SOFTWARE: voor B.B.C.-Acorn-VIC 20-1.T.T. 
(zéér gunstig in prijs!) 2020enl.T.T. 3030. 

B.B.C.-MICRO: Version Aen Bin kleur: de veelgeprezen 

computer uit Engeland. OOK POSTBESTELLINGEN MOGELIJK 
(Binnenkort uitbreiding met Z-80, 64K en dubbele disc-drive800K!) | belofschrijfvoormeerinformatie!! 


KINKERSTRAAT 55 AMSTERDAM — telefoon: 020-125759 






Fig. 10. Straalvliegtuig. 





*wordt gebruikt in plaats van de 5V ingang,wordt anders 'open’ gelaten 





gn 
Hob-bit 2/'83 35 








Leer vandaag 


waar U morgen wat aan heeft 





Basis elektronicus 


Deze cursus bestaat uit BE-A en BE-BC en is bedoeld 
voor hen die een gedegen basiskennis van de 
elektronica en elektronische schakelingen wensen. 
Wordt ook veel gevolgd door hen die zijdelings met 
elektronica te maken hebben. MTS-ers E e.d. starten 
direct met BE-BC (analoge en digitale halfgeleider- 
techniek). 


Middelbaar 


elektronicus 


Deze cursus is bedoeld voor hen, die een gedegen 
kennis van alle facetten van de elektronica willen 
verwerven. Men dient minimaal te beschikken over 
een vooropleiding op het niveau van basis 
elektronicus, MTS-E of praktische halfgeleider- 
techniek. 


Praktische 
digitale techniek 


Voor elke aankomende elektronicus en werktuigbouw- 
kundige een must. Een uitstekende cursus over digitale 
funktieblokjes. Vooropleiding BE-A of kennis 
elektrotechniek. 


TV-technicus 


Deze cursus bestaat uit twee delen. In deel A wordt de 
radiotechniek en zwart-wit TV besproken. In deel B 
wordt de kleurentelevisie behandeld. Naast een aantal 
praktijkschema’s wordt vooral aandacht besteed aan 
systematisch foutzoeken. Vooropleiding basis 
elektronicus of 
gelijkwaardige 
kennis. 





Elektronica 
opleidingen 
Dirksen 


Tel.: 085-4 f vanuit Belgie 
00 31 85 














en wetensche 
d.d. 18-12-19 


kenmerk BVC 








Microprocessors/ 
microcomputers 


Bestemd voor technici en elektronici die een gedegen 
kennis van de microprocessor willen verkrijgen. Naast 
een grondige kennis over de opbouw van de micro- 
computer leert u ook eenvoudige programma’s in 
assembly-taal schrijven. 


e $ 
Basic programming 
Deze cursus is voor hen, die personal computers willen 


programmeren. Ook ideaal uitgangspunt voor studie 
van andere programmeertalen. 


En voorts: 


op het gebied van de elektronica de cursussen: 

- computertechnicus 

- meet- en regeltechnicus 

- assembly programming 8080/8085 en interfacing 

- videotechniek 

- digitale audio 

- basiskennis processorbestuurde systemen 

- zendamateur 

In onze studiegids “’automatiseringscursussen’’ vindt u 
informatie over: 

- pascal 

- introductie computergebruik 

- NOVlI-opleidingen (basiskennis informatica, cobol e.d.) 
- elektronische informatieverwerking 






$ 
Ti Alle cursussen kunnen volledig schriftelijk 
worden gevolgd (thuis en in eigen tempo). 
Daarnaast bestaat er de mogelijkheid deel te nemen 
aan de mondelinge begeleiding. 













Bon 


Zend mij informatie en een proefles van de cursus(sen): 


Naam: 
Adres: zige Ë en 


Postcode + plaats: 


Deze bon in een gesloten envelop, zonder postzegel, zenden naar: 
Elektronica opleidingen Dirksen, Antwoordnummer 677, 

6800 WC Arnhem. 

Of bel 085-451641 


ook ‘s avonds en tijdens het weekend. 
ab-H9-02-BT 





Heen en weer, heen en weer 

Met de delen van de oscilloscoop die we 
tot nu toe hebben besproken, zijn we in 
staat om een signaal dat we aan de 
ingangsverzwakker aansluiten te verster- 
ken en naar de twee verticale afbuigplaten 
te sturen. 

Resultaat: een verticaal oplichtend streep- 
je in het midden van het beeldscherm 
waarvan de hoogte overeenstemt met de 
momentele amplitude van het ingangssig- 
naal. Knap. Maar niet bepaald iets om wild 
enthousiast over naar huis te schrijven. 
We hadden immers gezegd dat een 
oscilloscoop een toestel is waarmee de 
vorm van een elektrisch signaal natuurge- 
trouw kan worden weergegeven, zodat 
men er metingen op kan verrichten. 

Als we zo'n signaal op een X-Y assenkruis 
projecteren, krijgen we iets dergelijks als 
op afb. 1 te zien is. De lichtspot van onze 
scoop volgt het amplitudeverloop van het 


Afb. 1. Voorstelling van gewoon sinussignaal in 
X-Y-assenkruis. De X-waarde geeft de amplitu- 
de weer, de Y-waarde de tijd. 


_— In het voorgaande artikel over zin en onzin over oscilloscopen 
al een en ander vernomen betreffende de werking van de 
kathodestraalbuis, lichtsterkte, focus, ingangsverzwakker e 
afbuiging. Daarmee zijn we echter nog helemaal niet uitgepra 
we zouden kunnen noemen: the secret life of oscilloscopes... 


signaal door de verticale of Y-afbuiging, 
die de grootte van het signaal weergeeft. 
Hoe dit amplitudeverloop in functie van de 
X-as eruit ziet, kunnen we vaststellen door 
ook de horizontale afbuigplaten in gebruik 
te nemen. 

De verplaatsing van de spot op het 
scherm veroorzaakt door de horizontale 
afbuiging zou ervoor moeten zorgen dat 
een figuur wordt getekend die eveneens 
het signaalverloop volgens de X-as weer- 
geeft. De horizontale afbuiging noemt 
men daarom de X-afbuiging. 

Even tijd nu voor de mensen met een 
voorliefde voor simpele dingen. Zij zullen 
al wel opgemerkt hebben dat in de meeste 
gevallen de X-as door de tijd kan worden 
voorgesteld. De vorm van een signaal is 
immers bepaald door de verandering in 
grootte op opeenvolgende tijdstippen! Om 
een gedeelte van een signaal op het 
scherm natuurgetrouw weer te geven, 
moeten we er alleen voor zorgen dat de 
tijd die de spot nodig heeft om van links 
naar rechts over het scherm te bewegen 
dezelfde is als de tijd die er verloopt om de 
amplitudeveranderingen van het gewen- 
ste signaalgedeelte te doorlopen. 


Afb. 2 brengt hierin klaarheid. Gelukkig. 
Voor diegenen onder ons bij wie de 
onduidelijkheid stilaan in het hart sluipt dit 
voorbeeld: 

Veronderstel dat we een volledige periode 
van een sinusspanning met T = 1 kHz op 
het scherm wensen af te beelden. De tijd 
die in werkelijkheid verloopt om een 
periode te doorlopen is dan 


T= E = 1 ms (1 milliseconde) 





De spot moet dan op 1 milliseconde van 
links naar rechts over het scherm lopen, 
zodat de amplitudegrootte op de juiste 
plaats langs de X-as wordt weergegeven. 


Zaagtanden in alle maten en gewichten 
We weten nu hoe de horizontale afbuiging 
moet verlopen, maar hoe realiseer je dat 
alles? 

Je zou kunnen veronderstellen dat wan- 
neer je het maar vaak genoeg vriendelijk 
aan de scoop vraagt hij op een mooie dag 
perfect horizontaal zal gaan afbuigen, 
maar de kans dat een gepast elektronisch 
circuit sneller resultaten oplevert is waar- 
schijnlijk groter... In eerste instantie die- 
nen we de vorm van de afbuigspanning op 
de horizontale platen te bepalen. 

We weten dat als deze spanning nul is de 
spot in het midden van het scherm staat 
(geen afbuiging). Bij het begin van een 
beeld moet de spot echter helemaal links 
op het scherm staan. Op dat tijdstip moet 
onze afbuigspanning dan maximaal nega- 
tief zijn. Wanneer het beeld op het scherm 
wordt getekend, moet de spot lineair 
(d.w.z. met een constante snelheid) naar 
rechts bewegen. De afbuigspanning zal 
dan overeenkomstig moeten stijgen, door 
nul gaan in het midden van het scherm, en 
uiteindelijk maximaal positief worden als 
de spot de rechterkant van het scherm 
bereikt. 


Tekenen we deze afbuigspanning, dan 
krijgen we een perfecte zaagtand. Afb. 3 
maakt dit duidelijk. Om symmetrie-rede- 
nen van de elektrische velden in de 
kathodestraalbuis zal ook de afbuigspan- 
ning op de horizontale platen gelijk en 
tegengesteld genomen worden. 

De eindtrap van de horizontale afbuiging 
vertoont daardoor een grote overeen- 
komst met zijn verticale broer: een fa- 
seomkeertrap en twee eindversterkers die 
elk een afbuigplaat sturen. 

Velen onder u zullen op dit moment een 
lichte triomfkreet niet kunnen onderdruk- 
ken. Jammer genoeg is dit nog wat vroeg: 
we zijn er nog niet helemaal. Het is 
namelijk niet voldoende om slechts over 
één zaagtand te beschikken voor onze 


Afb. 2. 


ee 


Hob-bit 2 /'83 


37 





horizontale af buigspanning 





beeldscherm 


pos.max.(spot rechts 
op scherm) 


plaats op de 
X-as (=tijd) 


L 


neg. max. (spot links op scherm) 


verloop X-afbuigspanning voor opeenvolgende beelden: 


spanning 
e 


horizontale afbuiging. Een eenvoudig 
voorbeeld toont dit aan: 

Stel dat we over de zaagtand beschikken 
die de spot in 1 milliseconde over het 
scherm laat lopen. We wensen op het 
scoopscherm een ingangssignaal van 
100 kHz te bekijken. Eén periode van dat 
signaal duurt dan 1/100 miliseconde, 
zodat er op het scherm 100 perioden 
zullen worden afgebeeld op een afstand 
van ca. 8 à 10 centimeter! Op het scherm 
verschijnt dan een romantisch-wazige 
lichtgroene balk, en knap is diegene die 
daarop iets kan onderscheiden. 

Niet getreurd daarom, want de oplossing 
is eenvoudig: voor signalen met een 
hogere frequentie zullen we de periode 
van de zaagtand korter maken, zodat de 
spot sneller over het scherm beweegt en 
op die manier minder perioden van het 
ingangssignaal afbeeldt. 

Dé oplossing is natuurlijk de periode van 
de zaagtand regelbaar te maken. Dit 
gebeurt in de scoop met een regelbare 
zaagtandgenerator die voornamelijk be- 
staat uit een stroombron waarmee een 
capaciteit wordt opgeladen. De spanning 
over die capaciteit stijgt dan rechtlijnig 
waardoor een in de tijd lineair stijgende 
spanning ontstaat. Een ander circuit zorgt 
ervoor dat de capaciteit wordt ontladen als 
de spanning haar positief maximum be- 
reikt (= terugslagschakeling). Hierdoor 
ontstaat de gewenste zaagtandvorm. Via 
een draaischakelaar kan men de grootte 
van de capaciteit wijzigen, zodat het 
opladen sneller of trager zal verlopen, en 
overeenkomstig wordt de zaagtandperio- 
de dan korter of langer waardoor signalen 





38 Hob-bit 2/'83 


pos. 





met een hogere of lagere frequentie 
duidelijk kunnen worden weergegeven op 
het scherm. 





lijkheden. 










Sinus en blokgolf. 










8 Digits display 





GPS 3030: Lab. voeding 0 - 30 V, 0 - 3A 





staande bon. 


GOS 955: 5 MHz oscilloscoop met groot (130 MM) 
scherm, 10 mV gevoeligheid, diverse trigger moge 
Prijs: Hfl. 661,-- 


GAG 808A: Audio generator, 10 Hz - 1 MHz. 
Prijs: Hfl. 373,-- 


GFC 8010F: Frequentie counter, 1 Hz - 120 MHz. 
Prijs: Hfl. 698,-- 


Prijs Hfl, 438, 
Dit is slechts een greep uit het programma. Vraag de 
komplete dokumentatie aan door middel van onder- 


PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


54 KLAASING ELECTRONICS BV. 


BENELUXWEG 27 4904 SJ OOSTERHOUT, HOLLAND TEL 01620-51400 TELEX 54598 


Calibratie van de X-as 

Wanneer we op het beeld op het scherm 
metingen willen verrichten, moeten we de 
verticale en de horizontale as calibreren. 
Zoals we vroeger reeds zagen is de 
verticale as gecalibreerd in volt/‘verdeling 
(volts/division). De horizontale as, die de 
tijd voorstelt, wordt gecalibreerd in tijd/ 
verdeling (time/division). De zaagtandge- 
nerator, van welke instelling de tijd af- 
hangt die de spot nodig heeft om het 
scherm horizontaal volledig te doorlopen, 
noemt men de tijdbasis. Deze is instelbaar 
met de knop time/division op de scoop. De 
stand van deze schakelaar geeft aan 
hoeveel tijd de spot nodig heeft om één 
horizontale verdeling op het scherm af te 
leggen (zie afb. 4). 


De complete chaos 

Een foto van je meisje kan je op je gemak 
rustig bestuderen en de pukkeltjes erop 
tellen of zo. Dat kan je omdat aan twee 
voorwaarden is voldaan: de foto is geno- 
men toen je meisje stilstond, en toen ze 
lang genoeg aanwezig was om de foto te 
kunnen nemen. 

Indien we met onze ogen op dezelfde 
manier verliefd naar het scoopbeeld wen- 
sen te staren, moet ook dat beeld stilstaan 
en lang genoeg aanwezig zijn. 

Afb. 5 geeft een idee van wat we zoal op 
het beeld zullen krijgen als de periode van 
de zaagtand uit de tijdbasis niet samenvalt 














Prijzen incl. B.T.W. 















Techniek 









al YY 


tijd 


Afb. 4. Stand verzwakker: 1 V/division. Stand 
tijdbasis: 1 ms/division. Piek-tot-piekwaarde = 
4 vert. verd x 1 Verd. T = periode = 4 hor. 
verd. x 1 ms/verd = 4 ms. 

1 


E gas: T 
t L -goz = 250 Hz. 


met, of een veelvoud is van, de periode 
van het af te beelden ingangssignaal: De 
opeenvolgende beelden die overeenstem- 
men met de opeenvolgende zaagtanden 
starten op willekeurige punten van de 
periode van het ingangssignaal. Resul- 
taat: de complete chaos op het scherm. 
Om een normaal beeld op het scherm te 
verkrijgen, is het nodig dat er telkens 
hetzelfde beeld verschijnt dat het vorige 
overschrijft. 

De nalichttijd van het oplichtende fosfor 
maakt dan dat onze ogen de indruk krijgen 
dat het beeld continu aanwezig is. Dit is 
noodzakelijk, want met een zaagtandpe- 
riode van bijvoorbeeld 1 ms duurt het 
slechts één duizendste van een seconde 
om een beeld te tekenen. Je zult wel 
begrijpen dat het dan wenselijk is dat het 
beeld regelmatig wordt overtekend. 


Triggeren, een groot woord 

De oplossing die onze illustere voorvade- 
ren hebben gevonden om orde te schep- 
pen in de chaos van kriskras door elkaar 
dartelende stukken signaal is het trigger- 
circuit van de scoop. 

Trigger is een Engels woord dat zoveel wil 
zeggen als starfpuls. Triggeren is dus het 
geven van een startpuls op het juiste 
moment. Kort gezegd gebeurt er in het 
triggercircuit van een scoop het volgende: 
Het aanwezige signaal aan de meetprobe 
wordt voortdurend afgetast door een 
vergelijkerschakeling. Wanneer het in- 
gangssignaal gelijk is aan een andere 
vooraf ingestelde spanning (het trigger 
level of niveau) geeft deze vergelijker een 
triggerpuls naar de zaagtandgenerator, 
waardoor deze de zaagtandspanning voor 
de horizontale afbuiging laat starten. Pas 
vanaf dat moment wordt er op het scherm 
een beeld geschreven. Op het positieve 


amplitude 


drie opeenvolgende beelden op 
het scherm 


S vergelijker 
ingangs- 
signaal 


trigger- 
pulsen 


tijdbasis 


maximum van de zaagtand wordt deze 
plotseling weer minimaal, dit noemt men 
de terugslag, maar de volgende zaagtand 
start niet onmiddellijk. Er is namelijk weer 
een triggerpuls nodig om de volgende 
zaagtand te starten, en die puls komt pas 
op exact hetzelfde moment van de perio- 
de van het ingangssignaal als de vorige 
keer. Daardoor worden er steeds dezelfde 
beelden over elkaar op het scherm ge- 
schreven en ontstaat er een rustig stil- 
staand beeld. 

De spanning waarmee de vergelijker het 
ingangssignaal vergelijkt, is instelbaar met 
de knop trigger level. Door het trigger level 
te veranderen, kan men het punt waarop 
het beeld start verleggen. 

Er is ook een mogelijkheid ingebouwd om 
te kiezen of men triggert op de positieve 
(= stijgende) of negatieve (= dalende) 
flank van het ingangssignaal. Hierdoor 
worden vergissingen bij het triggeren 
uitgesloten, want een gewoon sinusvor- 
mig signaal heeft namelijk steeds twee 


Afb. 5. 


ingangssignaal 


afbuigspanning 


pos. 


; neg. 
triggerpunt triggerpunt 


— trigger level 


o 


trigger level 


15 trigger 2ĉtrigger ---- 


[Ah 





dezelfde punten waar de spanning gelijk 
is, een op de positieve en een op de 
nagatieve flank. Afb. 6 laat hierover geen 
twijfel. 


Het verschuiven van het beginpunt van 
het beeld op het scherm kan eveneens 
gebeuren door de knop van de horizontale 
positieregeling (horizontal position) te re- 
gelen. Daardoor verandert men de rust- 
spanning op de horizontale afbuigplaten 
waardoor het beeld in zijn geheel op- 
schuift. 


volgende keer... 

zullen we dapper van start gaan om de 

dingen die we in dit en het vorige artikel 
aanleerden aan vele praktische meetsi- 
tuaties te toetsen. 

Tot dan. 


Dirk van den Broeck 


gn 


Hob-bit 2/'83 


39 





e Digitale en analoge universeelmeters e Voedingen 
e Oscilloscopen e Functiegeneratoren 





TTN TNT 2000 


ORNE 
BERKER 
jen 





Betaalbare en betrouwbare meetapparatuur 
met alti. nag 





PROFESSIONELE ELECTRONISCHE COMPONENTEN, MEETAPPARATUUR EN VOEDINGEN 


‘Ed KLAASING ELECTRONICS BU. 


BENELUXWEG 27, 4904 SJ end HOLLAND, TEL. : 01620-51400, TELEX 54598 





Kerl Slet: Re ille